"Bu məsələdə ən vacib məqam Türkiyə dövlətini və türk xalqını konkret siyasi hakimiyyətdən ayırmaqdır" - Aydın Hüseynov

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri adi diplomatik əlaqələr çərçivəsinə sığmayan, tarixi qardaşlığa, ortaq milli maraqlara, qarşılıqlı etimada və strateji tərəfdaşlığa əsaslanan münasibətlərdir. Bu əlaqələrin gücü yalnız iki dövlətin rəhbərləri arasında siyasi dialoqla ölçülmür. Onun təməlində Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının tarixi yaxınlığı, ortaq mədəni dəyərləri, təhlükəsizlik maraqları və gələcəyə dair ortaq baxışları dayanır. Məhz buna görə də Türkiyədəki daxili siyasi mübarizənin Azərbaycanla münasibətlərə daşınması, ayrı-ayrı dini-ideoloji çevrələrin siyasi maraqlarının iki dövlətin əlaqələri üzərindən müzakirə edilməsi və ictimai rəyin qarşılıqlı etimadsızlığa yönəldilməsi xüsusi diqqət tələb edir.

Bu məsələdə ən vacib məqam Türkiyə dövlətini və türk xalqını konkret siyasi hakimiyyətdən ayırmaqdır. Söhbət Türkiyəyə qarşı mövqedən deyil, Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasına - AKP-yə münasibətdən, bu partiyanın siyasi kursuna qarşı aparılan mübarizədən və həmin mübarizənin mümkün nəticələrindən gedir. Türkiyə böyük dövlətdir, öz siyasi ənənələri, dövlətçilik təcrübəsi və mürəkkəb ictimai-siyasi münasibətləri var. Ölkədə müxtəlif partiyaların, dini-ideoloji istiqamətlərin və ictimai qrupların mövcudluğu təbii siyasi reallıqdır. Lakin daxili siyasi rəqabətin başqa dövlətlərlə münasibətlərə təsir göstərməsi, xüsusilə Azərbaycan kimi strateji tərəfdaşla əlaqələrə kölgə salması artıq daha geniş regional əhəmiyyət daşıyan məsələdir.

Türkiyədə AKP hakimiyyətinə qarşı siyasi mübarizə aparan qüvvələrin mövqeyini bütövlükdə Türkiyəyə qarşı düşmənçilik kimi təqdim etmək doğru olmaz. Eyni zamanda, hakimiyyətə qarşı mübarizə adı altında Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini zədələyən ritorikanın, qarşılıqlı ittihamların və siyasi manipulyasiyaların yayılmasına da laqeyd yanaşmaq olmaz. Əsas məsələ tənqidin özünün mövcudluğu deyil, bu tənqidin hansı məqsədlə aparılması, hansı vasitələrdən istifadə edilməsi və onun iki ölkənin münasibətlərinə mümkün təsirləridir. Siyasi tənqid demokratik mühitin bir hissəsidir, lakin heç bir siyasi məqsəd Azərbaycanın suverenliyinə hörmətsizliyə və ya xalqlar arasında süni qarşıdurmanın yaradılmasına haqq qazandıra bilməz.
Son illərdə Türkiyədə dinin ictimai və siyasi həyatda rolu, dünyəvilik, siyasi islam və müxtəlif dini şəbəkələrin dövlət institutlarına təsiri ətrafında müzakirələr davam edir. Bu müzakirələrdə nurçu və islamçı çevrələrin fəaliyyəti də tez-tez gündəmə gəlir. Bununla belə, həmin anlayışlar müxtəlif qrupları və fərqli siyasi mövqeləri əhatə etdiyindən onların hamısını vahid mərkəzdən idarə olunan, eyni məqsədə xidmət edən qüvvələr kimi təqdim etmək düzgün deyil. Siyasi təhlilin etibarlılığı məhz fərqli qruplar arasında sərhəd qoymaqdan, konkret fəaliyyətlə ümumi ideoloji mənsubiyyəti qarışdırmamaqdan başlayır.

Bununla yanaşı, dini-ideoloji şəbəkələrin siyasi proseslərə təsiri məsələsi ciddi araşdırılmalı mövzulardandır. Hər hansı təşkilatın və ya qrupun siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizədə iştirakı, ictimai rəyə təsir göstərmək imkanları və başqa ölkələrlə münasibətlərə dair mövqeyi onun real fəaliyyəti əsasında qiymətləndirilməlidir. Əgər konkret qüvvələrin Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə zərər vuran bəyanatları, təşəbbüsləri və ya informasiya kampaniyaları varsa, həmin faktlar açıq şəkildə ortaya qoyulmalı, cəmiyyətə təqdim edilməlidir. Ancaq sübut olmadan bütün nurçu və islamçı çevrələri vahid siyasi planın iştirakçısı kimi göstərmək də obyektiv təhlil sayıla bilməz.

Türkiyənin siyasi tarixində dini-ideoloji şəbəkələrlə hakimiyyət arasında münasibətlərin dəyişməsi diqqətəlayiq təcrübədir. Gülən hərəkatı ilə AKP arasında bir dövrdə mövcud olmuş əməkdaşlığın sonradan kəskin qarşıdurmaya çevrilməsi Türkiyədə siyasi hakimiyyət, dini təsir və dövlət institutları ətrafında gedən mübarizənin mürəkkəbliyini nümayiş etdirdi. Bu qarşıdurma göstərdi ki, müəyyən dövrlərdə siyasi maraqların üst-üstə düşməsi sonradan ciddi fikir ayrılıqlarına və hakimiyyət uğrunda mübarizəyə çevrilə bilər. Lakin həmin tarixi təcrübəni bu gün Azərbaycanla bağlı bütün mübahisələrə birbaşa tətbiq etmək olmaz. Müasir dövrdə konkret qrupların Azərbaycan əleyhinə fəaliyyət göstərməsi barədə iddialar yalnız etibarlı sübutlar əsasında qiymətləndirilməlidir.

Məsələnin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Azərbaycan Türkiyədəki siyasi qüvvələrin mübarizəsində tərəf seçməyə və öz xarici siyasətini başqa ölkənin daxili siyasi münasibətlərinə uyğunlaşdırmağa məcbur deyil. Azərbaycanın dövlət siyasəti milli maraqlara, suverenliyə və müstəqil qərarvermə prinsipinə əsaslanır. Türkiyədə hakimiyyətdə hansı siyasi qüvvənin olmasından asılı olmayaraq, Azərbaycan öz dövlətçilik maraqlarını qorumaq hüququna malikdir. Eyni zamanda, Türkiyənin də Azərbaycanın daxili siyasətinə, dövlət quruluşuna və müstəqil qərarlarına hörmətlə yanaşması iki ölkə arasında bərabərhüquqlu tərəfdaşlığın vacib şərtidir.

Bu prinsip siyasi mübahisələrin emosional müstəviyə daşınmasının qarşısını almaq baxımından da əhəmiyyətlidir. Türkiyədə AKP-yə qarşı çıxan hər kəsi Azərbaycan əleyhinə qüvvə kimi təqdim etmək həm yanlış, həm də münasibətləri gərəksiz yerə gərginləşdirən yanaşmadır. Eyni qaydada, AKP-ni dəstəkləyən hər kəsin mövqeyini avtomatik olaraq Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin müdafiəsi ilə eyniləşdirmək də düzgün olmaz. Burada əsas meyar siyasi mənsubiyyət deyil, konkret şəxslərin və təşkilatların davranışı, bəyanatları və Azərbaycanla Türkiyə arasında qarşılıqlı hörmətə münasibətidir.

Türkiyənin hakimiyyətinə qarşı siyasi kampaniyaların Azərbaycanla münasibətlərə təsir göstərməsi ehtimalı da məhz bu baxımdan təhlil edilməlidir. Hər hansı siyasi qüvvə Türkiyənin daxili siyasi gündəmini Azərbaycanla əlaqələndirərək ictimai rəydə qarşıdurma yaratmağa çalışırsa, bu fəaliyyətin mahiyyəti araşdırılmalıdır. Lakin belə bir kampaniyanın mövcudluğu, təşkilatçıları və məqsədləri barədə nəticəyə gəlmək üçün konkret faktlar lazımdır. Ayrı-ayrı şəxslərin sərt çıxışları, sosial şəbəkələrdəki emosional paylaşımlar və siyasi rəqiblər arasında qarşılıqlı ittihamlar öz-özlüyündə vahid koordinasiyalı planın sübutu sayıla bilməz.
Bu gün informasiya məkanında baş verən proseslər məsələni daha da həssas edir. Sosial şəbəkələrdə bir şəxsin mövqeyi bəzən bütöv xalqın düşüncəsi kimi təqdim olunur, siyasi mübahisələr isə qısa müddətdə dövlətlərarası qarşıdurma görüntüsü yarada bilir. Kontekstdən çıxarılan ifadələr, yoxlanılmamış məlumatlar və emosional başlıqlar ictimai rəyə təsir göstərərək Azərbaycan və Türkiyə cəmiyyətləri arasında yanlış təsəvvürlər formalaşdıra bilər. Belə şəraitdə həm media, həm ictimai xadimlər, həm də sosial şəbəkə istifadəçiləri məsuliyyətli davranmalı, yayılan məlumatların mənbəyini və etibarlılığını yoxlamalıdırlar.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə zərər vura biləcək informasiya fəaliyyətinin qarşısının alınması üçün ən təsirli vasitə dəqiq faktlar, açıq kommunikasiya və qarşılıqlı hörmətdir. İki ölkənin ictimaiyyətləri arasında fikir ayrılıqları yarandıqda onları şişirtmək, qarşı tərəfin bütün cəmiyyətini ittiham etmək və siyasi mübahisələri milli qarşıdurmaya çevirmək vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Əksinə, konkret problem konkret faktlarla müzakirə olunmalı, siyasi məsuliyyət ayrı-ayrı şəxslərin və təşkilatların üzərinə düşən fəaliyyət əsasında müəyyənləşdirilməlidir.

Azərbaycan və Türkiyə arasındakı strateji tərəfdaşlığın əhəmiyyəti yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmır. Müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq, enerji layihələri, ticarət əlaqələri, nəqliyyat dəhlizləri, regional sabitlik və beynəlxalq platformalarda qarşılıqlı dəstək iki dövlətin münasibətlərinin əsas istiqamətləridir. Bu sahələrdə əməkdaşlıq həm Azərbaycanın, həm də Türkiyənin milli maraqları ilə bağlıdır. Ona görə də münasibətləri yalnız AKP hakimiyyətinin fəaliyyəti ilə izah etmək onların tarixi və strateji məzmununu daraltmaq demək olardı.

Eyni zamanda, AKP hakimiyyətinə qarşı mübarizənin Azərbaycanla münasibətlərə qarşı yönələn təzyiq vasitəsinə çevrilməsinə də yol verilməməlidir. Əgər hər hansı siyasi və ya dini-ideoloji qrup Azərbaycanın suveren qərarlarını mübahisə predmetinə çevirir, ölkəmizin daxili məsələlərinə müdaxiləni təşviq edir və ya iki ölkə arasında etimadsızlıq yaradan mövqe sərgiləyirsə, bu, həmin qrupun konkret fəaliyyəti çərçivəsində açıq müzakirə olunmalıdır. Belə hallarda siyasi mənsubiyyət və dini kimlik məsuliyyətdən yayınmaq vasitəsinə çevrilməməli, eyni zamanda, ayrı-ayrı şəxslərin davranışı bütöv bir dini və ya ictimai çevrəyə şamil edilməməlidir.

Türkiyə dövlətinin və türk xalqının Azərbaycan üçün əhəmiyyəti hər hansı siyasi partiyanın hakimiyyətdə olub-olmamasından daha geniş məna daşıyır. Azərbaycan cəmiyyəti Türkiyənin siyasi proseslərinə münasibət bildirərkən bu fərqi qorumağa borcludur. Türkiyədəki siyasi hakimiyyəti tənqid edən şəxslərlə Türkiyənin dövlətçiliyinə qarşı çıxan qüvvələri eyni kateqoriyaya daxil etmək olmaz. Eyni zamanda, Türkiyənin daxili siyasi mübarizəsindən istifadə edərək Azərbaycanı təzyiq altında saxlamağa çalışan istənilən təşəbbüsə qarşı dövlətimizin suverenliyini əsas götürən mövqe nümayiş etdirilməlidir.

Bu məsələdə Türkiyənin siyasi qüvvələrinin də üzərinə məsuliyyət düşür. Türkiyədəki partiyalar, ictimai xadimlər və dini-ideoloji təşkilatlar Azərbaycanla münasibətlər barədə danışarkən ölkəmizin müstəqil dövlət olduğunu, öz milli maraqlarına və hüquqi sisteminə uyğun qərarlar qəbul etdiyini nəzərə almalıdırlar. Azərbaycanla bağlı fikir ayrılıqlarını Türkiyənin daxili siyasi mübarizəsinin bir hissəsinə çevirmək, Azərbaycan cəmiyyətini hansısa siyasi düşərgənin tərəfdarı olmağa sövq etmək və ya iki ölkənin münasibətlərini ideoloji sədaqət sınağına çevirmək sağlam tərəfdaşlıq prinsiplərinə uyğun deyil.

Azərbaycanın mövqeyi də aydın olmalıdır: ölkəmiz Türkiyənin daxili siyasi proseslərinə hörmət edir, lakin öz dövlətçilik maraqlarını heç bir xarici siyasi qüvvənin istəklərinə tabe etmir. Bu yanaşma Türkiyəyə qarşı münasibət deyil, müstəqil dövlət olmağın fundamental prinsipidir. Qardaşlıq bərabərhüquqluluğu, qarşılıqlı hörməti və hər iki tərəfin suverenliyinin tanınmasını tələb edir. Həqiqi strateji tərəfdaşlıq yalnız ortaq məsələlərdə həmrəylik nümayiş etdirməklə deyil, fikir ayrılıqları yarandıqda da bir-birinin müstəqil qərarlarına hörmət etməklə möhkəmlənir.

Türkiyədəki siyasi mübarizə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə qarşı yönələn kampaniyaların bəhanəsinə çevrilməməlidir. Nurçu və islamçı çevrələrin, eləcə də digər siyasi-ideoloji qrupların fəaliyyəti barədə müzakirələr konkret faktlara əsaslanmalı, sübutsuz ittihamlardan və ümumiləşdirmələrdən uzaq olmalıdır. Əgər hər hansı qüvvənin iki ölkə arasında etimadı sarsıtmağa yönəlmiş fəaliyyəti müəyyən edilirsə, bu məsələ açıq şəkildə gündəmə gətirilməli və onun siyasi nəticələri təhlil olunmalıdır.

Əsas prinsip dəyişməzdir: Türkiyə dövləti və türk xalqı ilə konkret siyasi hakimiyyət arasında fərq qorunmalı, AKP-yə qarşı siyasi mübarizə Azərbaycanla münasibətlərə qarşı düşmənçiliyə çevrilməməli, dini-ideoloji qarşıdurmalar iki qardaş ölkənin strateji maraqlarına zərər vurmamalıdır. Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığı heç bir siyasi partiyanın, dini cərəyanın və ya ideoloji şəbəkənin mülkiyyəti deyil. Bu münasibətlərin taleyini ayrı-ayrı qrupların gündəlik maraqları deyil, iki müstəqil dövlətin suveren iradəsi, xalqların qarşılıqlı etimadı və ortaq gələcək naminə əməkdaşlıq müəyyənləşdirməlidir.

Aydın Hüseynov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin