Pensiya kapitalını almaq istəyənlərə şad xəbər olacaq? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Azərbaycanda pensiya kapitalının vətəndaşlara hansı şərtlərlə və nə dərəcədə əlçatan olması məsələsi hələ də müzakirə mövzusu olaraq qalır. Vətəndaşlar fərdi hesablarında toplanan pensiya kapitalından istifadə imkanlarının genişləndirilməsini gözlədikləri halda, bu istiqamətdə gözlənilən dəyişikliklər hələ reallaşmayıb.

Mövcud qaydaların dəyişdirilməsi ilə bağlı müzakirələr aparılsa da, pensiya kapitalının əldə edilməsi məsələsi açıq olaraq qalır. Bəs vətəndaşların öz pensiya kapitalından istifadə imkanları niyə genişləndirilmir və bu təcrübənin Azərbaycanda tətbiqinə hansı amillər mane olur?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli Sonxeber.az-a açıqlamasında bildirdi ki, Azərbaycanda vətəndaşların fərdi hesablarında toplanan pensiya kapitalını pensiya yaşına çatmazdan əvvəl və ya pensiyaya çıxdıqdan sonra birdəfəlik əldə edə bilməməsinin əsas səbəbi mövcud pensiya sisteminin mahiyyəti ilə bağlıdır. Hazırkı modeldə pensiya kapitalı vətəndaşın istədiyi vaxt götürə biləcəyi adi bank əmanəti kimi deyil, gələcəkdə əmək pensiyasının maliyyələşdirilməsinə xidmət edən vəsait kimi nəzərdə tutulub. Onun sözlərinə görə, bu mexanizmin tətbiq edilməməsinin bir neçə səbəbi var: "Birincisi, pensiya sistemi uzunmüddətli sosial təminat prinsipi əsasında qurulub. Dövlət çalışır ki, vətəndaş pensiyaya çıxdıqdan sonra vəsaitini qısa müddətdə xərcləyib gələcəkdə gəlirsiz qalmasın. İkincisi, pensiya kapitalının birdəfəlik ödənilməsi Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun maliyyə dayanıqlığına və gələcək pensiya ödənişlərinin təşkilinə təsir göstərə bilər. Üçüncüsü, belə bir mexanizmin tətbiqi üçün vətəndaşın kapitalının hansı hissəsini, hansı şərtlərlə və hansı vergi rejimində əldə edə biləcəyi qanunvericiliklə dəqiq müəyyənləşdirilməlidir.

Lakin burada vətəndaşın haqlı sualı da var: əgər pensiya kapitalı onun əmək fəaliyyəti dövründə ödədiyi sosial sığorta haqları hesabına formalaşırsa, həmin vəsait üzərində niyə sərəncam vermək hüququ məhdud olmalıdır? Vətəndaşın fərdi hesabında toplanan vəsaitlə gələcək pensiya öhdəliyi arasında balansın necə qurulduğu cəmiyyətə aydın izah edilməlidir, bu izah yoxdur.

Dünya təcrübəsində fərqli modellər mövcuddur. Bəzi ölkələrdə fərdi pensiya hesablarındakı yığımların müəyyən hissəsini birdəfəlik götürmək mümkündür, digərlərində isə kapital yalnız aylıq pensiya ödənişlərinə yönəldilir. Buna görə də xarici təcrübənin Azərbaycanda tətbiqi həmin ölkələrin pensiya sisteminin maliyyələşmə mənbələri və təminat mexanizmləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.

Məncə, Azərbaycanda məsələni tamamilə birdəfəlik ödənişə icazə verilməsi və ya bunun qadağan olunması dilemması kimi qoymaq düzgün deyil. Daha çevik model nəzərdən keçirilə bilər: məsələn, pensiyaya çıxmış vətəndaşa pensiya təminatı üçün zəruri olan məbləğ saxlanılmaqla, kapitalın müəyyən hissəsini birdəfəlik almaq hüququ verilməsi. Bu zaman həm vətəndaşın öz vəsaitindən istifadə imkanları genişlənər, həm də onun gələcəkdə minimum sosial təminatdan məhrum olması riskinin qarşısı alınar.

Əsas məsələ qanunvericilikdə dəyişiklik müzakirəsinin aparılması deyil, konkret mexanizmin və onun iqtisadi əsaslandırmasının ictimaiyyətə təqdim edilməsidir. Vətəndaş bilməlidir ki, fərdi hesabındakı pensiya kapitalı hansı hüquqi statusa malikdir, nə üçün sərbəst şəkildə əldə edilə bilmir və bu məhdudiyyətlərin dəyişdirilməsi üçün hansı şərtlər tələb olunur".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin