İnformasiya müharibəsinin yeni cəbhəsi: Azərbaycana qarşı qərəzli media kampaniyası

Son dövrlərdə bəzi Qərb media resurslarının Azərbaycanla bağlı yaydığı materiallar ətrafında ciddi suallar yaranır. Xüsusilə ölkədə baş verən ayrı-ayrı hadisələrin ilkin və təsdiqlənmiş məlumatlar əsasında deyil, fərziyyələr və siyasi yozumlar üzərindən təqdim edilməsi informasiya mühitində əlavə gərginlik yaradır.

Son nümunələrdən biri sentyabrın 2-də Goranboy rayonunun Nizami kəndi yaxınlığında baş vermiş yanğın hadisəsidir. Azərbaycan tərəfinin yaydığı rəsmi məlumatlara əsasən, hadisə ilə bağlı Fövqəladə Hallar, Müdafiə və Daxili İşlər nazirlikləri məlumat yayıb, ərazidə təhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirilib və sakinlərin təhlükəsizliyi təmin olunub.
Lakin Polşada fəaliyyət göstərən "Nexta" kanalının hadisəni təqdimetmə üsulu ölkəmizə qarşı qərəzli mövqeyini sübut edir. Kanal yaydığı məlumatla subyektiv mülahizələrə əsaslanaraq hadisəni dövlətlərarası siyasi münasibətlər kontekstində təqdim etməyə və ictimai rəyi çaşdırmağa çalışır.

Hadisədən siyasi narrativ yaratmaq cəhdi

Jurnalistikanın əsas prinsiplərindən biri faktla şərhin bir-birindən ayrılmasıdır. Xüsusilə fövqəladə hadisələr zamanı məlumatın dəqiqliyi, mənbələrin göstərilməsi və təsdiqlənməmiş ehtimalların fakt kimi təqdim edilməməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.Goranboy hadisəsi nümunəsində əsas problem məhz bundan ibarətdir: baş vermiş hadisə haqqında informasiya verərkən onun səbəbləri və mümkün siyasi motivləri barədə təsdiqlənməmiş qənaətlərin ön plana çıxarılması ictimaiyyətin hadisənin mahiyyətini obyektiv qiymətləndirməsinə mane ola bilər.Bu yanaşma təkcə Azərbaycan üçün deyil, istənilən ölkə üçün informasiya təhlükəsizliyi baxımından həssas məsələdir. Çünki adi və ya fövqəladə hadisənin siyasi kontekstə yerləşdirilməsi onun real mahiyyətindən daha çox, auditoriyada müəyyən təsəvvür yaratmağa xidmət edə bilər.

"İkiqat standart" müzakirəsi

Burada daha geniş sual ortaya çıxır: beynəlxalq media qurumları müxtəlif ölkələrdə baş verən hadisələrə eyni jurnalistika standartları ilə yanaşırlarmı?Azərbaycanda baş verən hər hansı hadisənin dərhal siyasi kontekstdə təqdim edilməsi, hadisə ilə bağlı araşdırmanın nəticələri gözlənilmədən müxtəlif ehtimalların irəli sürülməsi və həmin ehtimalların beynəlxalq auditoriyaya fakt kimi çatdırılması obyektiv informasiya prinsipinə uyğun gəlməyə bilər.
Əlbəttə, media qurumlarının hakimiyyətləri, dövlət siyasətini və ictimai prosesləri tənqid etmək hüququ var. Azad media üçün tənqid və araşdırma jurnalistikanın ayrılmaz hissəsidir. Lakin tənqidin legitim olması onun faktlara əsaslanması tələbini aradan qaldırmır.

Əgər media resursu müəyyən hadisə ilə bağlı iddia irəli sürürsə, həmin iddianın mənbəyi, sübutu və konteksti göstərilməlidir. Əks halda, jurnalistika ilə siyasi manipulyasiya arasındakı sərhəd bulanıqlaşır.

Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi məsələsi

Medianın İnkişafı Agentliyi son açıqlamasında son dövrlərdə bir sıra Qərb media resurslarında Azərbaycan əleyhinə yanlış məlumatların yayıldığını və bu materiallarda birtərəfli yanaşmaların müşahidə edildiyini bildirib. Agentlik belə halları daha geniş informasiya kampaniyası kontekstində qiymətləndirib.

Bu mövzuda ən vacib məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanla bağlı yayılan hər tənqidi avtomatik şəkildə "dezinformasiya" adlandırmaq da düzgün olmaz. Tənqidi jurnalistika ilə qərəzli informasiya arasında fərq məhz faktların yoxlanılması, alternativ mövqelərin təqdim edilməsi və müəllifin iddialarını hansı sübutlarla əsaslandırmasında özünü göstərir.Ona görə də informasiya mühitində mübarizənin ən effektiv yolu yalnız qarşı tərəfi ittiham etmək deyil, daha çox şəffaf, operativ və etibarlı məlumat siyasəti yürütməkdir. Rəsmi qurumların hadisələrlə bağlı vaxtında məlumat verməsi, jurnalistlərin suallarını cavablandırması və beynəlxalq media üçün etibarlı informasiya kanallarının gücləndirilməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan haqqında beynəlxalq təsəvvür necə formalaşır?

Müasir dünyada dövlətlərin imici yalnız diplomatik görüşlər və siyasi bəyanatlarla deyil, informasiya məkanında formalaşan narrativlərlə də müəyyən edilir.Azərbaycan son illərdə beynəlxalq münasibətlər sistemində daha fəal mövqe tutmağa başlayıb. Qarabağ məsələsi, regional kommunikasiyalar, enerji siyasəti, Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələri və Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallıqlar ölkəyə beynəlxalq medianın diqqətini artırıb.
Belə şəraitdə ölkə haqqında yayılan hər bir məlumatın beynəlxalq auditoriyaya hansı formada çatdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hadisənin özü ilə yanaşı, onun başlığı, seçilən ifadələr, istifadə olunan mənbələr və hadisəyə verilən siyasi kontekst də ictimai rəyə təsir göstərir.Bu baxımdan Goranboy hadisəsi ətrafında yaranmış müzakirə yalnız konkret bir media materialı ilə məhdudlaşmır. Məsələ daha geniş anlamda informasiya məsuliyyəti problemini gündəmə gətirir.

Tənqidə yox, manipulyasiyaya etiraz

Azərbaycanın beynəlxalq mediada tənqid olunması qeyri-adi hal deyil və demokratik informasiya mühitində tənqid normaldır. Problem tənqidin özündə deyil, faktların seçilməsi və təqdim edilməsində qərəz, təsdiqlənməmiş iddiaların fakt kimi yayılması və ayrı-ayrı hadisələrin məqsədli şəkildə siyasi manipulyasiya vasitəsinə çevrilməsidir.
Goranboyda baş vermiş hadisə ilə bağlı "Nexta"nın materialına Azərbaycan tərəfinin etirazı da bu kontekstdə qiymətləndirilə bilər. Rəsmi qurumların açıqlamalarında əsas vurğu subyektiv mülahizələrə və ictimai rəyi çaşdıran təqdimata yönəldilib.

İnformasiya savaşlarının intensivləşdiyi müasir dövrdə auditoriyanın ən böyük müdafiəsi faktların yoxlanılmasıdır. Media üçün isə əsas meyar siyasi mövqedən asılı olmayaraq eyni prinsip olmalıdır: iddia varsa, sübut olmalıdır; ittiham varsa, mənbə göstərilməlidir; hadisə varsa, onun siyasi yozumundan əvvəl faktlar təqdim edilməlidir.Məhz bu prinsiplər qorunduğu halda jurnalistika ictimaiyyətin məlumatlandırılması funksiyasını yerinə yetirə bilər. Əks halda, informasiya cəmiyyətin məlumatlandırılması vasitəsindən ictimai rəyə təsir göstərmək alətinə çevrilə bilər.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin