Elm və Təhsil Nazirliyi ilə OpenAI arasında müqavilə: Müəllimləri nə gözləyir? - TƏHSİL EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA

Azərbaycanda təhsil sistemində süni intellektin tətbiqi genişləndirilir. Elm və Təhsil Nazirliyi ilə "OpenAI" şirkəti arasında imzalanan üçillik Anlaşma Memorandumuna əsasən, süni intellekt müəllimlərə dərslərin hazırlanması, tədris materiallarının tərtibi və şagirdlərin biliklərinin qiymətləndirilməsi prosesində dəstək verəcək. Əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən biri riyaziyyat, təbiət elmləri və oxu fənləri üzrə təhsil idarəetmə sisteminin inkişaf etdirilməsidir. Yeni sistem müəllimlərin gündəlik iş prinsipini necə dəyişəcək? Süni intellektin şagirdlərə verdiyi qiymətlər nə dərəcədə obyektiv və etibarlı olacaq? Alqoritmin şagirdin cavabını düzgün qiymətləndirməməsi və ya biliyini tam əks etdirməyən nəticə çıxarması ehtimalı necə nəzərə alınacaq? Süni intellektin qiymətləndirmədə rolu artdıqca müəllimin qərarı həlledici olaraq qalacaqmı? Bu suallar yeni texnologiyaların təhsil sistemində tətbiqi ilə bağlı müzakirələri aktuallaşdırır.

Layihənin məqsədi müəllimlərin hazırlıq və inzibati işlərə sərf etdiyi vaxtı azaltmaq, onların şagirdlərlə birbaşa işləməsinə daha çox imkan yaratmaqdır. Nazirliyin açıqlamasında təhlükəsiz və məsuliyyətli istifadə, müəllim nəzarəti və qiymətləndirmə mexanizmlərinin inkişafı da əməkdaşlığın əsas istiqamətləri sırasında göstərilir.
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Əlmusa Atamaliyev Sonxeber.az-a açıqlamasında bildirdi ki, mən hesab edirəm ki, bu əməkdaşlığın əsas üstünlüyü süni intellektin sadəcə texnoloji yenilik kimi deyil, şagirdlərin öyrənmə prosesini yaxşılaşdıran vasitə kimi tətbiq edilməsidir. Xüsusilə texniki və təbiət elmləri üzrə fənlərin tədrisində bu texnologiyaların ciddi imkanları var. Çünki riyaziyyat, fizika və kimya kimi fənlərdə şagirdlərin çətinlik çəkdiyi məsələlərdən biri nəzəri bilikləri anlamaq və onları praktik situasiyalarda tətbiq etməkdir. Məsələn, kimya dərsində şagird kimyəvi reaksiyanın tənliyini əzbərləyə bilər, lakin reaksiyanın hansı mexanizmlə baş verdiyini tam anlamaya bilər. Süni intellekt şagirdə həmin prosesi mərhələli izah edə, müxtəlif nümunələr göstərə və mövzunu daha yaxşı mənimsəməsi üçün əlavə tapşırıqlar təqdim edə bilər.

Fikirimcə ən mühüm üstünlüklərdən biri fərdi öyrənmə imkanlarının genişlənməsidir. Eyni sinifdə oxuyan şagirdlərin bilik səviyyəsi və öyrənmə sürəti eyni deyil. Bəzi şagirdlər mövzunu bir izahla anlayır, digərlərinə isə əlavə nümunələr və təkrar izahlar lazımdır. Süni intellekt əsaslı sistemlər şagirdin hansı mövzuda çətinlik çəkdiyini müəyyənləşdirməyə, ona uyğun tapşırıqlar təqdim etməyə və öyrənmə prosesini fərdiləşdirməyə kömək edə bilər. Beləliklə, şagird yalnız ümumi proqram üzrə irəliləmək deyil, özünün zəif olduğu sahələri də inkişaf etdirmək imkanı qazana bilər.

Digər mühüm məsələ şagirdlərin sual vermək və səhvlərindən öyrənmək imkanlarının artırılmasıdır. Bəzən şagird sinifdə anlamadığı mövzunu yenidən soruşmağa çəkinir. Süni intellekt əsaslı öyrənmə vasitəsi isə ona mövzunu təkrar izah edə, həllin müxtəlif mərhələlərini göstərə və əlavə məşqlər təqdim edə bilər. Bununla belə, süni intellektin verdiyi cavabın həmişə doğru olduğunu düşünmək olmaz. Şagird əldə etdiyi məlumatı dərslik, müəllim izahı və etibarlı mənbələrlə müqayisə etməyi də öyrənməlidir.
Bu əməkdaşlıq müəllimlərin fəaliyyətinə də müsbət təsir göstərə bilər. Müəllimlər dərs planlarının hazırlanması, səviyyələrə uyğun tapşırıqların tərtibi, mövzuların izahı üçün əlavə materialların hazırlanması və şagirdlərin nəticələrinin ilkin təhlili zamanı süni intellektdən dəstək ala bilərlər. Bu, müəllimin vaxtına qənaət etməsinə və şagirdlərlə fərdi işləməyə daha çox diqqət ayırmasına şərait yarada bilər.

Burada vacib məqam odur ki, süni intellekt müəllimin yerini tutmamalıdır. Müəllim yalnız məlumat ötürən şəxs deyil, eyni zamanda şagirdin inkişafını izləyən, onu düzgün istiqamətləndirən və müstəqil düşünməyə sövq edən pedaqoqdur. Süni intellekt material hazırlamağa və müəyyən prosesləri sürətləndirməyə kömək edə bilər, lakin şagirdin psixoloji vəziyyətini, sinifdəki münasibətləri və fərdi ehtiyaclarını nəzərə almaq üçün müəllimin peşəkar yanaşması vacib olaraq qalır.

Mənim fikrimcə, texniki və təbiət elmləri üzrə süni intellektdən istifadənin ən böyük potensialı şagirdlərdə analitik düşünmə və problem həll etmə bacarıqlarının inkişafına dəstək verməsidir. Şagird hazır cavabı əldə etməklə kifayətlənməməli, problemin səbəbini araşdırmalı, müxtəlif həll yollarını müqayisə etməli və nəticəyə hansı əsaslarla gəldiyini izah etməlidir. Məhz bu yanaşma gələcəkdə mühəndislik, informasiya texnologiyaları, kimya, fizika və digər elmi sahələrdə uğur qazanmaq üçün əhəmiyyətlidir.

Digər tərəfdən, süni intellektin tətbiqi ilə bağlı müəyyən riskləri də nəzərə almalıyıq. Şagirdlər tapşırıqları özləri həll etmək əvəzinə hazır cavabları köçürməyə alışsalar, bu, onların müstəqil düşünmə və bilikləri tətbiqetmə bacarıqlarını zəiflədə bilər. Buna görə də müəllimlər tapşırıqların qiymətləndirilməsində yalnız son cavaba deyil, şagirdin həll prosesinə, əsaslandırmasına və mövzunu nə dərəcədə anladığına da diqqət yetirməlidirlər.

Bununla yanaşı, şəxsi məlumatların qorunması, süni intellektin yanlış məlumat verməsi, rəqəmsal imkanlara çıxışdakı fərqlər və müəllimlərin yeni texnologiyalardan istifadə bacarıqları da diqqətdə saxlanılmalıdır. Məktəblərdə bu alətlərdən istifadənin aydın qaydaları müəyyənləşdirilməli, həm müəllimlər, həm də şagirdlər süni intellekt savadlılığı üzrə hazırlanmalıdırlar.

Ümumilikdə, Elm və Təhsil Nazirliyi ilə OpenAI arasında imzalanmış üçillik əməkdaşlığı təhsil sisteminin rəqəmsal inkişafı baxımından əhəmiyyətli addım hesab edirəm. Lakin nəticəni yalnız məktəblərdə süni intellekt alətlərinin istifadəyə verilməsi ilə ölçmək düzgün olmaz. Əsas meyar şagirdlərin bilik səviyyəsinin yüksəlməsi, fənləri daha dərindən mənimsəməsi, müəllimlərin tədris imkanlarının genişlənməsi və təhsilin keyfiyyətində real irəliləyişin əldə olunmasıdır.

Unutmamalıyıq ki, süni intellektin məqsədi şagirdin əvəzinə düşünmək deyil, onun daha yaxşı düşünməsinə kömək etmək olmalıdır. Bu prinsip qorunarsa, yeni texnologiyalar məktəblərdə təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün mühüm imkanlar yarada bilər.

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin