"Təhsil nümayiş üçün yox, inkişaf üçün olmalıdır" - AÇIQLAMA

"İlk növbədə qeyd edim ki, tədris mühitində azyaşlıların görüntülərinin sosial şəbəkələr üçün sistemli şəkildə istehsal obyektinə çevrilməsi təhsilin mahiyyətində ciddi məqsəd sürüşməsi yaratmağa başlayıb. Çox təəssüf ki, öyrənmə prosesi daxili inkişaf mexanizmi olmaqdan çıxaraq nümayiş, baxış və reaksiya iqtisadiyyatının bir hissəsinə transformasiya olunur və bu, pedaqoji münasibətin strukturunu dəyişir".

Bunu Sonxeber.az-a təhsil eksperti Kamran Əsədov danışıb.

O, açıqlamasında qeyd edib ki, son 5 ildə dünya üzrə müəllimlərin 38-45 faizi (OECD "Education and Digitalisation" 2023) dərsdə sosial media alətlərindən istifadə etdiyini bildirir, lakin bu müəllimlərin yalnız 17 faizi həmin istifadənin uşaqların məxfiliyinə təsiri ilə bağlı formal etik təlim keçib:

" Avropa İttifaqında məktəblərin 72 faizində şagird görüntülərinin paylaşılması valideyn razılığı və məktəb rəhbərliyinin təsdiqi ilə məhdudlaşdırılıb, Almaniyada isə bu razılıq olsa belə, dərs mühitində uşağın "ictimai kontent"ə çevrilməsi hüquqi risk kimi qiymətləndirilir. Finlandiyada müəllim etik kodeksində açıq şəkildə göstərilir ki, "şagirdin şəxsiyyəti müəllimin ictimai fəaliyyəti üçün vasitə ola bilməz".

Azərbaycan hüquq mühitində də çərçivə kifayət qədər aydındır. "Uşaq hüquqları haqqında" Qanunun 8-ci maddəsində uşağın şəxsi həyatının toxunulmazlığı, 12-ci maddəsində isə onun şərəf və ləyaqətinin qorunması dövlətin və cəmiyyətin borcu kimi təsbit olunur. "Şəxsi məlumatlar haqqında" Qanunun 2.1-ci maddəsinə əsasən, şəxsi məlumatların yayılması yalnız məlumat subyektinin razılığı ilə mümkündür, lakin azyaşlılarda bu razılıq valideyn tərəfindən verilməli və uşağın maraqlarına zidd olmamalıdır. "Təhsil haqqında" Qanunun 5-ci maddəsində isə təhsilin humanist xarakter daşıması, şəxsiyyətin azad inkişafına xidmət etməsi əsas prinsip kimi müəyyənləşdirilib. Dərs prosesində uşağın sosial şəbəkə üçün kontent alətinə çevrilməsi bu humanist prinsipin mahiyyətini zədələyir, çünki uşağın marağı ilə müəllimin ictimai görünürlük marağı arasında asimmetrik münasibət yaranır.

Bu məsələdə müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, rəqəmsal alətlərdən istifadə dərsi vizual, interaktiv və motivasiyaedici edə bilər, uşaqlarda kommunikasiya bacarığını, təqdimetmə vərdişlərini və özünüifadə imkanlarını genişləndirə bilər. OECD-nin 2022-ci il hesabatına görə, texnologiyadan məqsədyönlü istifadə edən siniflərdə şagirdlərin iştirak səviyyəsi orta hesabla 12-15 faiz artır. Eyni zamanda valideynlər məktəbdə baş verənləri daha yaxından izləmək imkanı əldə edir, məktəbin şəffaflığı və ictimai etibarı müəyyən qədər yüksəlir. Elm və Təhsil Nazirliyinin son illər rəqəmsallaşma, müəllimlərin texnoloji bacarıqlarının artırılması, rəqəmsal resursların yaradılması istiqamətində gördüyü işlər müasir təhsilin inkişafı baxımından olduqca müsbət və strateji əhəmiyyətlidir və bu siyasət Azərbaycanın qlobal trendlərə uyğunlaşmasını təmin edir.

Lakin ciddi mənfi tərəf ondan ibarətdir ki, bu imkanların etik filtrsiz tətbiqi uşağı subyekt yox, obyekt mövqeyinə salır. Sosial mediada görünən uşaq tədricən özünü baxılan varlıq kimi dərk edir, səhv etməkdən qorxur, diqqət və bəyənmə üzərindən öz dəyərini ölçməyə başlayır və bu, daxili motivasiyanı zəiflədir. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, erkən yaşda sosial şəbəkə görünürlüyü olan uşaqlarda özünə münasibətin xarici qiymətləndirmədən asılılığı 25-30 faiz daha yüksək olur. Bu isə təhsilin əsas məqsədi olan müstəqil düşünən, daxili motivasiyalı şəxsiyyət formalaşdırılması ilə ziddiyyət təşkil edir.

Dünya təcrübəsində məsələyə yanaşma fərqlidir. Belə ki, Yaponiya və Finlandiya texnologiyanı dərsdə geniş istifadə etsə də, uşağın ictimai paylaşıma çevrilməsi sərt şəkildə məhdudlaşdırılır; ABŞ və Böyük Britaniyada isə bu sahə daha sərbəstdir və nəticədə məktəblərin marketinq funksiyası ilə tədris funksiyası tez-tez qarışır. Birinci modeldə təhsil məzmun mərkəzlidir, ikinci modeldə isə getdikcə imic mərkəzli olur. Azərbaycanın bu nöqtədə birinci modelə yaxınlaşması strateji baxımdan daha sağlamdır.

Real dəyişiklik ondan ibarət olmalıdır ki, rəqəmsal alətlər təhsilin keyfiyyətini artırmaq üçün istifadə edilsin, amma uşağın şəxsiyyəti qorunsun. Məktəblərdə sosial media istifadəsi üçün etik kodekslər formalaşmalı, müəllimlər üçün ayrıca etik və hüquqi təlimlər keçirilməli, valideyn razılığı formal prosedur yox, real məlumatlandırılmış razılıq səviyyəsinə yüksəldilməli, məktəb rəhbərlikləri isə bu sahədə məsuliyyət daşımalıdır. Elm və Təhsil Nazirliyinin burada tənzimləyici və istiqamətverici rol alması, texnologiyanı təşviq edərkən eyni zamanda etik sərhədləri müəyyənləşdirməsi təhsilin keyfiyyətini qorumaq baxımından həlledicidir.

Hesab edirəm ki, problem texnologiyada və ya müasirlikdə deyil, məqsədin dəyişməsindədir. Uşaq təhsilin mərkəzindən çıxıb müəllimin ictimai imicinin alətinə çevrildiyi anda artıq pedaqoji münasibət pozulur. Təhsil nümayiş üçün yox, inkişaf üçün olmalıdır. Uşaq kontent yox, şəxsiyyətdir. Bunu qoruyan sistem isə həm hüquqi, həm etik, həm də pedaqoji baxımdan sağlam sistemdir".

Vüsalə İbrahimli

Telegramda izləyin