Yel çərşənbəsi haqqında nələri bilirik?-Tarixçi-etnoqrafdan AÇIQLAMA

Bu gün Azərbaycanda Yel çərşənbəsi qeyd olunur.
Yel çərşənbəsi Novruz bayramı ərəfəsində keçirilən üçüncü çərşənbədir. Bu çərşənbə xalq arasında "Külək oyadan çərşənbə", "Küləkli çərşənbə", "Yelli çərşənbə", "Külək çərşənbəsi" kimi də tanınır.

Tarixçi-etnoqraf Bəhmən Faziloğlu Novruzun müjdəçisi olan çərşənbələr haqqında Sonxeber.az-a ətraflı məlumat verib. Onun sözlərinə görə, Yel çərşənbəsi Novruzun 7 çərşənbəsindən altıncısı, yəni doğru çərşənbələrdən üçüncüsüdür:
"Külək əsir, yel əsir, tezliklə havanın dəyişəcəyini, istiləşəcəyini xəbər verir. Bəzi bölgələrimizdə bu küləyə "puçur" yeli də deyirlər, çünki bu küləkdən sonra ağaclar puçurlamağa (açmağa) başlayır.
Küləyin əsməsi, istiliyi hər yerə yayması iqlim prosesi olsa da xalqımızın mifik dünyagörüşündə obrazlaşmış, "Yel baba" kimi şəxsləşmişdir.
Yel babanın gətirdiyi yel mülayim, isti olduğundan elə bu çərşənbəyə də onun öz adıyla "Yel çərşənbə", "Küləkli çərşənbə" deyilmişdir. Bəzi bölgələrimizdə bu çərşənbə birinci çərşənbə kimi də qeyd olunurdu. Lakin son 30 ildə xüsusi ilə KİV-in vasitəsi ilə çərşənbələrin sıralandırılması ictimai rəydə özünə yer almışdır. Fikrimcə, artıq cəmiyyətdə kök salmış sıralandırmanı dəyişməyə çalışmaq lazım deyil. Əsas olan çərşənbələrin qeyd olunmasıdır, su, od, yel və yaxud, bölgələrimizdə yayılmış tarixi-ənənəvi adlar Əzəl çərşənbə, Müjdəçi çərşənbə, Muştuluqçu çərşənbə, Toz çərşənbə, Yel çərşənbə, "Kül çərşənbə", "Külə çərşənbə", "Su çərşənbəsi", "Sular Novruzu" və s. adlar bu mərasimlərə rəngarənglik, gözəllik gətirir. Lakin İlaxır çərşənbənin adı birdir. İndiyədək aparılmış etnoqrafik tədqiqatlar Cənubi və Şimali Azərbaycanda, bütün bölgələrimizdə son doğru çərşənbənin yalnız İlaxır Çərşənbə adlandırıldığını dönə-dönə təsdiqləyir. İlaxır Çərşənbənin Torpaq çərşənbəsi adlandırılaraq, ictimayi rəyə yeridilməsi qeyri-elmi olmaqla yanaşı, Azərbaycanın bayramlar, mərasimlər ənənəsini təhrif etmək deməkdir.
Yel çərşənbəsində yel sanki havanı, suyu hərəkətə gətirir, onu oyadır, canlandırır, istiləşdirir. Bu istilik isə çayların, göllərin buzunu əritməyə, torpağın donunu açmağa başlayır.
Bu çərşənbədə ev-eşik his-tozdan təmizlənir, pal-paltarın, xalça-palazın tozu tökülür. Buna görə bə çərşənbə "Toz çərşənbə" adlanır.
Üçüncü çərşənbə bəzi bölgələrimizdə Qara çərşənbə, Gül çərşənbə də adlandırılır. Həmin gün qəbirlər ziyarət olunar, kol-kosdan təmizlənər, dünyasını dəyişmiş yaxınlar yad edilər, dualar oxunardı.

Qohum-qonşu ziyarət olunar, pay aparılar, ağsaqqal, ağbirçəklərin halı xəbər alınar, nəyə ehtiyacları olduğu öyrənilər, dəstək verilərdi.
Yel, küləklə bağlı inanclar bu çərşənbədə daha geniş icra olunardı. İnsanlar dərdlərini, azarlarını küləyə danışardılar ki, onu götürüb aparsın. Çərşənbə günü gecə söyüd ağacının altına gedib Yel babanı səsləyib niyyət edərdilər: "Yel babasənin səsini eşidib əssə və söyüdün budaqlarını torpağa toxundursa, diləyin yerinə yetər". Heç zaman yeli əsdirəni söyməzlər.
Əkinçilər bu günlərdə taxıl əkinlərini suvarardılar. Bu suvarma "gülənbər" adlanırdı. Yaz şumuna hazırlıq məqsədi ilə xışı, kotanı, dəhrəni-baltanı, bıçağı-qayçını qaydaya salardılar, atlar, öküzlər nallanar, səpin üçün saxlanan buğda, arpa quyuları açılardı. Sürüləri çöllərə çıxarardılar ki, heyvanın ağzı dada çatsın.
Novruz bayramı ərəfəsində həyata keçirilən çərşənbələr insanları gələcəyə, yaşayıb-yaratmağa ümidləndirir, həvəsləndirir, səfərbər edir.
Deyirlər ki, "El ilə gələn toy-bayramdır". Dərd-azar xalqımızdan uzaq olsun, bu çərşənbə yeli dərd-azarı, xəstəliyi Azərbaycandan uzaq etsin. Torpaqlarımızı işğaldan azad etmək əzmimiz səngiməsin, günü-gündən daha da şölələnsin, daha da artsın".

Fəridə Ağazadə

Telegramda izləyin