"Klassik ali təhsil modelləri artıq təkbaşına iqtisadi dinamikanı təmin edə bilmir" - Kamran Əsədov

Son illərdə gənclər arasında ali təhsilə alternativ olaraq özəl kurslara maraq artmaqdadır. Bir tərəfdə diplomun verdiyi rəsmi status və akademik biliklər, digər tərəfdə isə qısa müddətdə praktik bacarıqlar qazandıran kurslar dayanır. Bəs əmək bazarının bugünkü tələbləri fonunda hansı yol daha effektivdir? Müasir dövrdə işə qəbul zamanı işəgötürənlər üçün ali təhsil diplomu daha önəmlidir, yoxsa real bacarıq və sertifikatlar?

Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a təhsil eksperti Kamran Əsədov danışıb.

O, açıqlamasında qeyd edib ki, əmək bazarının strukturunda baş verən sürətli transformasiya ali təhsilin ənənəvi funksiyalarını yenidən dəyərləndirməyə məcbur edir və bu proses göstərir ki, diplom mərkəzli model artıq real iqtisadi tələblərlə tam uzlaşmır, nəticədə gənclər daha çevik, daha praktik və daha tez məşğulluq yaradan özəl kurslara yönəlirlər:

"Statistik göstəricilər bu tendensiyanı aydın təsdiqləyir: Dünya İqtisadi Forumunun 2023-cü il hesabatına əsasən, 2027-ci ilə qədər mövcud peşələrin təxminən 44 faizi ya tam dəyişəcək, ya da yeni bacarıqlar tələb edəcək, OECD məlumatlarına görə isə gənclərin əmək bazarına inteqrasiyasında əsas rol oynayan faktorlar sırasında praktiki bacarıqlar diplomdan daha sürətlə önə çıxır. Azərbaycanda da son 5 ildə İT, dizayn, marketinq, data analitika və proqramlaşdırma sahələrində fəaliyyət göstərən kurs mərkəzlərinə müraciət edənlərin sayı təxminən 2,3 dəfə artıb, eyni zamanda ali məktəblərin məzunlarının ixtisas üzrə məşğulluq səviyyəsi bəzi sahələrdə 45-55 faiz aralığında qalıb ki, bu da ali təhsilin əmək bazarına uyğunluğunda ciddi boşluqların mövcudluğunu göstərir.

Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanununun 5-ci maddəsində təhsilin əsas məqsədlərindən biri kimi "əmək bazarının tələblərinə uyğun, rəqabətqabiliyyətli insan kapitalının formalaşdırılması" xüsusi vurğulanır, 18-ci maddədə isə peşə və ali təhsilin əmək fəaliyyəti ilə bilavasitə əlaqələndirilməsi zərurəti qeyd olunur. Eyni zamanda "Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası"nda gənclərin praktik bacarıqlarının artırılması, qısa müddətli peşə hazırlığı proqramlarının genişləndirilməsi və çevik təhsil modellərinin tətbiqi prioritet istiqamət kimi göstərilir. Bu hüquqi baza Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə həyata keçirdiyi islahatların strateji əsasını təşkil edir və xüsusilə peşə təhsili, dual təhsil, modul əsaslı proqramlar, mikrosertifikatlaşdırma və bacarıq yönümlü tədris mexanizmlərinin tətbiqi baxımından olduqca müsbət qiymətləndirilməlidir.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, klassik ali təhsil modelləri təkbaşına artıq iqtisadi dinamikanı təmin edə bilmir. Almaniyada dual təhsil sistemi nəticəsində gənclərin məşğulluq səviyyəsi 85 faizə yaxınlaşır, Estoniyada İT sahəsində çalışanların 60 faizdən çoxu ali təhsil diplomundan çox, peşə sertifikatlarına və real layihə təcrübəsinə əsasən işə qəbul olunur, Sinqapurda isə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən "SkillsFuture" proqramı vasitəsilə vətəndaşların 70 faizdən çoxu hər 5 ildən bir yeni bacarıqlar qazanaraq əmək bazarına uyğunlaşır. ABŞ-da Google, IBM, Apple kimi şirkətlər vakansiyaların əhəmiyyətli hissəsində diplom tələbini ləğv edib və namizədləri yalnız bacarıq və real nəticələr əsasında qiymətləndirir. Bu təcrübələr göstərir ki, əmək bazarında uğurun əsas açarı çeviklik, davamlı öyrənmə və real səriştədir".

Ekspert onu da vurğuladı ki, Azərbaycanda Elm və Təhsil Nazirliyinin peşə təhsilinin modernləşdirilməsi, regional peşə mərkəzlərinin yaradılması, modul əsaslı proqramların tətbiqi və beynəlxalq sertifikatlaşdırma sistemlərinin inteqrasiyası istiqamətində atdığı addımlar xüsusilə təqdirəlayiqdir:

"Son üç ildə peşə təhsilinə qəbul olanların sayı 62 min nəfərdən 87 min nəfərə yüksəlib ki, bu da gənclərin alternativ təhsil modellərinə artan inamının göstəricisidir. Bu artım təkcə statistik göstərici deyil, həm də real məşğulluq imkanlarının genişlənməsi baxımından mühüm sosial-iqtisadi nəticələr yaradır. Nazirliyin əmək bazarı ilə birbaşa əlaqəli kurikulum yenilənmələri, sənaye tərəfdaşlıqları və praktik məşğələlərin payının artırılması ali və peşə təhsilinin real sektora yaxınlaşdırılması baxımından mühüm dönüş nöqtəsidir.

Bununla yanaşı, ümumi orta və tam orta məktəblərin tədris modelləri ciddi tənqid obyektidir. Məktəblərdə təhsil hələ də əsasən yaddaş yönümlü, imtahan mərkəzli və şablon bilik ötürülməsi üzərində qurulub, nəticədə şagirdlər analitik düşünmə, problem həll etmə, kommunikasiya və texnoloji bacarıqlar baxımından zəif formalaşır. PISA 2022 nəticələrinə əsasən Azərbaycan şagirdlərinin funksional savadlılıq göstəriciləri OECD orta səviyyəsindən təxminən 90-110 bal geri qalır ki, bu da məktəb təhsilinin əmək bazarına hazırlıq baxımından ciddi boşluqlar yaratdığını göstərir. Məktəblərdə erkən yaşlardan peşə yönümü, karyera planlaması, layihə əsaslı öyrənmə və real həyat bacarıqları üzərində qurulmuş proqramların olmaması gənclərin ali təhsilə yalnız diplom xatirinə yönəlməsinə və sonradan əmək bazarında adaptasiya problemləri yaşamasına səbəb olur.

Ali təhsilin müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, o, geniş dünyagörüşü, elmi düşüncə, metodoloji hazırlıq və strateji yanaşma formalaşdırır, lakin onun əsas zəifliyi əmək bazarı ilə əlaqənin zəifliyi, proqramların sürətlə köhnəlməsi və praktik komponentin yetərsizliyidir. Kursların üstünlüyü çeviklik, sürətli nəticə və praktik bacarıq qazandırmasıdır, lakin onların əsas çatışmazlığı fundamental baza yaratmaması və uzunmüddətli karyera dayanıqlığını tam təmin etməməsidir. Bu müqayisə göstərir ki, optimal model ali təhsil ilə bacarıq yönümlü kursların inteqrasiyasıdır və Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə atdığı addımlar strateji baxımdan son dərəcə düzgün və vaxtında verilmiş qərarlardır.

Gözlənilən dəyişikliklər nəticəsində ali təhsil tədricən akademik bilik ötürən klassik modeldən bacarıq, innovasiya və tədqiqat mərkəzli çevik sistemə transformasiya olunacaq, məktəblərdə isə tədrisin məzmunu imtahan uğurundan çox real həyat bacarıqları üzərində qurulmalıdır. Bu dəyişikliklər həyata keçdikcə əmək bazarında gənclərin məşğulluq səviyyəsi artacaq, struktur işsizlik azalacaq və insan kapitalının keyfiyyəti yüksələcək. Bunun üçün məktəblərin tədris yanaşması köklü şəkildə yenilənməli, müəllim hazırlığı praktik yönümlü modelə keçirilməli, şagirdlərin erkən yaşlardan bacarıq və maraqlarına uyğun istiqamətləndirilməsi təmin olunmalıdır.

Hesab edirəm ki, Elm və Təhsil Nazirliyinin həyata keçirdiyi bacarıq yönümlü təhsil siyasəti müasir dövrün çağırışlarına cavab verən, strateji baxımdan əsaslandırılmış və sosial-iqtisadi baxımdan yüksək səmərəlilik potensialına malik islahat paketidir. Bu islahatlar ali təhsilin mahiyyətini zəiflətmir, əksinə, onu real iqtisadiyyatın ehtiyaclarına uyğunlaşdırır, məktəblər üçün isə ciddi yenilənmə zərurətini ortaya qoyur. Təhsil sistemində baş verən bu transformasiya uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycanın insan kapitalını regional rəqabətdə ön sıralara çıxarmaq üçün mühüm əsas yaradır".

Vüsalə İbrahimli

Telegramda izləyin