Qeyri-neft sektorunda vergi gəlirləri artır - Bunun arxasında hansı amillər dayanır? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Son aylarda Azərbaycanda qeyri-neft-qaz sektorundan dövlət büdcəsinə vergi daxilolmalarında artım qeydə alınıb. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin açıqladığı məlumata görə, 2026-cı ilin ilk altı ayında qeyri-neft-qaz sektorundan büdcəyə 7 milyard 67,4 milyon manat vergi daxil olub. Bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 645,8 milyon manat və ya 10,1 faiz çoxdur.

Qeyri-neft sektorunda vergi daxilolmalarının artması iqtisadi fəallığın genişlənməsi və dövlət büdcəsinin gəlirlərinin şaxələndirilməsi baxımından diqqət çəkən tendensiya kimi qiymətləndirilir. Bəs bu artımın əsas səbəbləri nələrdir? Hazırda hansı sahələr dövlət büdcəsinə daha çox vergi ödəyir?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli Sonxeber.az-a açıqlamasında bildirdi ki, qeyri-neft-qaz sektorunda vergi daxilolmalarının proqnozu 11 faiz üstələməsini avtomatik olaraq iqtisadiyyatın güclənməsinin göstəricisi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Əgər iqtisadi artım tempi zəifləyirsə, qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı hələ kifayət qədər yüksək deyilsə və ölkənin ixracının təxminən 90 faizi neft-qaz sektorunun payına düşürsə, belə şəraitdə vergi yığımlarının sürətli artımı daha ciddi təhlil tələb edir. Onun sözlərinə görə, vergi daxilolmalarının artmasının bir səbəbi vergi inzibatçılığının yaxşılaşdırılması ola bilər: "Elektronlaşma, dövriyyələrin daha dəqiq izlənməsi, kölgə iqtisadiyyatının müəyyən hissəsinin leqallaşdırılması və vergi ödəyicilərinin uçotunun gücləndirilməsi nəticəsində əvvəl büdcədən kənarda qalan gəlirlər rəsmiləşə bilər. Bu, müsbət prosesdir. Amma yalnız vergi yığımının artmasına əsaslanaraq qeyri-neft sektorunun real inkişaf etdiyi nəticəsinə gəlmək olmaz. Digər tərəfdən, qiymətlərin və nominal dövriyyənin artması da vergi daxilolmalarını yüksəldə bilər. Yəni müəssisənin real olaraq daha çox məhsul istehsal etməsi və ya xidmət göstərməsi ilə onun pul ifadəsində dövriyyəsinin artması eyni şey deyil. İnflyasiya şəraitində nominal dövriyyə yüksəldikcə ƏDV və digər vergilər üzrə daxilolmalar da arta bilər. Bu halda büdcənin vergi gəlirinin artması əhalinin və biznesin real rifahının yüksəlməsi demək deyil.

Vergi yükünün müəyyən sahələrdə artması ehtimalını da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Əgər biznesin xərcləri, əməkhaqqı, xidmət və digər ödənişləri artır, lakin iqtisadi artım buna uyğun genişlənmir, vergi daxilolmalarının yüksəlməsi müəyyən mənada iqtisadi fəallığın genişlənməsindən yox, mövcud iqtisadi fəaliyyətin daha çox vergiyə cəlb olunmasından qaynaqlana bilər. Büdcəyə daha çox vergi ödəyən sahələrə ticarət, xidmət, maliyyə sektoru, nəqliyyat, tikinti və digər iri dövriyyəli sahələr daxildir. Burada əsas məsələ yalnız hansı sektorun daha çox vergi ödəməsi deyil, həmin verginin iqtisadiyyatın yaratdığı real əlavə dəyərlə nə dərəcədə bağlı olmasıdır.

Əgər iqtisadiyyatın ümumi artımı zəifləyir, xarici ticarətdə müsbət saldo azalır və qeyri-neft sektorunun ixrac potensialı hələ də məhdud qalırsa, vergi daxilolmalarının proqnozdan 11 faiz yüksək olması "iqtisadiyyat sürətlə inkişaf edir" arqumentinə çevrilməməlidir. Əksinə, burada vergi yığımının artımının mənbəyini ayırmaq lazımdır: real istehsal və xidmətlərin artımı nə qədərdir, qiymət amilinin payı nə qədərdir, vergi inzibatçılığının hesabına nə qədər əlavə vəsait toplanıb və biznesin üzərinə düşən faktiki vergi yükü nə qədər dəyişib.

Azərbaycan kimi ixracının böyük hissəsi neft-qaz sektorundan formalaşan ölkə üçün qeyri-neft vergilərinin artması əlbəttə müsbət haldır. Lakin bu artım dayanıqlı qeyri-neft iqtisadiyyatının formalaşması ilə müşayiət olunmursa, yalnız büdcəyə daha çox vergi toplamaqla iqtisadi şaxələndirmə problemini həll etmək mümkün deyil.

Əsas göstərici verginin nə qədər yığılması yox, bu verginin hansı iqtisadi fəaliyyət nəticəsində yaranmasıdır. Əgər vergi daxilolmaları artır, amma istehsal, qeyri-neft ixracı, investisiya və məhsuldarlıq eyni tempdə artmırsa, burada iqtisadiyyatın keyfiyyətcə böyüməsindən çox fiskal inzibatçılığın sərtləşməsi və nominal dövriyyənin genişlənməsi amilləri üstün ola bilər. Bu baxımdan 11 faizlik artımı ciddi iqtisadi uğur kimi təqdim etməkdənsə, onun strukturunu və real iqtisadi artımla əlaqəsini araşdırmaq daha doğru olar".

Telegramda izləyin