Qarabağa diplomatik səfər niyə erməni dairələrində narahatlıq yaratdı? Yeni reallıqla köhnə siyasi ritorikanın toqquşması

Sentyabrın 11-12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda yaranmış yeni siyasi reallıqların beynəlxalq diplomatik dairələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsi baxımından diqqət çəkən hadisəyə çevrildi. İki günlük səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirakı onun miqyasını göstərən əsas göstəricilərdən biridir. 2020-ci ildən sonra diplomatik korpus nümayəndələrinin azad edilmiş ərazilərə 22-ci səfəri olub.

Səfər çərçivəsində diplomatlar Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə olublar. Onlara bərpa və quruculuq layihələri, sosial-iqtisadi infrastruktur, nəqliyyat obyektləri, yaşayış və istehsal müəssisələri, eləcə də tarixi-mədəni irs nümunələri təqdim edilib. İlk gün Xankəndi dəmir yolu və avtovağzal kompleksi, Zəfər parkı, Qarabağ Universiteti və tikiş fabriki ilə tanışlıq keçirilib, daha sonra Şuşanın tarixi və mədəni məkanlarına baxış olub. İkinci gün isə Ağdərə və Kəlbəcər istiqamətində səfər davam etdirilib.

Hadisənin diqqətçəkən tərəfi isə səfərin özündən daha çox ona verilən reaksiyadır. Ermənistan və erməni diasporu ilə əlaqəli bəzi siyasi və ictimai dairələr diplomatların Qarabağa səfərinə kəskin etiraz ediblər. Xüsusilə "Artsakh Union" səfəri "təşkil edilmiş" və "təbliğat xarakterli" tur kimi təqdim edib, diplomatları belə səfərlərdə iştirak etməməyə çağırıb. Qurum öz bəyanatında Azərbaycanın Qarabağdakı siyasəti ilə bağlı ağır ittihamlar irəli sürüb və beynəlxalq ictimaiyyəti bu səfərlərə münasibətdə daha sərt mövqe tutmağa çağırıb.

Səfərə qarşı açıq məktub da yayılıb. "Artsakh" xalqının fundamental hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olduğunu bildirən komitə diplomatları dövlət tərəfindən təşkil olunan səfərlərdə iştirak etməməyə, Qarabağdakı mədəni və dini irslə bağlı məsələlərə müstəqil beynəlxalq ekspertlərin çıxışının təmin edilməsinə və Qarabağdan köçmüş ermənilərin geri qayıtmaq hüququnun müzakirə edilməsinə çağırıb.

Bu reaksiyalara siyasi baxımdan yanaşdıqda ortaya daha fundamental sual çıxır: xarici diplomatların Azərbaycanın ərazisindəki vəziyyətlə tanış olması nə üçün bu qədər ciddi etiraz doğurur?Diplomatik fəaliyyətin əsas elementlərindən biri məhz yerində müşahidə və məlumat toplamaqdır. Diplomatların hər hansı əraziyə səfər etməsi həmin ölkənin bütün siyasi mövqelərinin avtomatik qəbul edilməsi demək deyil. Eyni zamanda, diplomatların gördükləri mənzərəni öz dövlətlərinin və təşkilatlarının mövqelərinin formalaşdırılmasında nəzərə alması da təbii prosesdir. Bu baxımdan belə səfəri yalnız "təbliğat tədbiri" kimi təqdim etmək siyasi mövqedir, obyektiv və yekun qiymətləndirmə deyil.

Maraqlıdır ki, səfərdə iştirak edən Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndəsi Maqdalena Qrono sonradan səfərlə bağlı tənqidlərə cavab verərkən onun məqsədlərindən birinin ərazidəki minalardan təmizləmə, yenidənqurma və məskunlaşdırma prosesləri ilə yerində tanış olmaq olduğunu bildirib. O, səfər zamanı mədəni irs obyektlərinin, o cümlədən məscid və kilsələrin ziyarət edildiyini, qeyri-formal görüşlərin keçirildiyini və səfərin hadisələri birbaşa müşahidə etmək imkanı yaratdığını deyib.

Bu açıqlama səfərə qarşı irəli sürülən "diplomatlar yalnız Azərbaycanın təqdim etdiyi mənzərəni görüb" tezisinə daha mürəkkəb yanaşma tələb edir. Əlbəttə, hər hansı təşkil olunmuş səfərin proqramını ev sahibi dövlət müəyyən edir və bu, səfərin məzmununa təsir göstərə bilər. Lakin bundan avtomatik olaraq diplomatların müstəqil nəticə çıxarmaq qabiliyyətini və ya bütün müşahidələrinin əvvəlcədən müəyyənləşdirildiyini iddia etmək olmaz.

Daha düzgün yanaşma odur ki, belə səfərlər zamanı nümayəndələrə mümkün qədər geniş informasiya təqdim olunsun, mübahisəli məsələlər üzrə tərəflərin mövqeləri də dinlənilsin və beynəlxalq ekspertiza üçün imkanlar genişləndirilsin. Əgər Ermənistan və erməni siyasi dairələrinin Qarabağla bağlı fərqli faktları və arqumentləri varsa, onları beynəlxalq diplomatik dairələrə təqdim etmək üçün kifayət qədər siyasi və diplomatik kanallar mövcuddur. Xarici diplomatların Azərbaycandakı səfərinə etiraz etmək həmin arqumentlərin beynəlxalq müzakirəsinə alternativ deyil.
Burada məsələnin digər mühüm tərəfi də var. Qarabağ uzun illər Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin əsas siyasi və hərbi mərkəzi olub. 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın nəzarətinin tam bərpa olunmasından sonra bölgənin siyasi statusu və təhlükəsizlik reallığı dəyişib. Bu dəyişiklik Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin yeni mərhələyə keçməsini zəruri edib.

Bu gün əsas sual artıq əvvəlki münaqişənin hansı formada davam etdirilməsi deyil, iki dövlət arasında münasibətlərin hansı prinsiplər əsasında normallaşdırılmasıdır. Buna görə də Qarabağ məsələsinin əvvəlki siyasi çərçivəyə qaytarılması cəhdləri ilə yeni sülh gündəliyi arasında ziddiyyət yaranır.

Erməni dairələrinin səfərə reaksiyalarında da məhz bu ziddiyyət açıq şəkildə görünür. "Artsakh Union" öz bəyanatında Qarabağ ermənilərinin geri qayıtması, mədəni irsin qorunması və Bakıda saxlanılan erməni şəxslərlə bağlı məsələləri gündəmə gətirib. Bu məsələlər ayrıca hüquqi və humanitar müzakirə predmeti ola bilər. Lakin onların mövcudluğu Azərbaycanın ərazisində diplomatik nümayəndələrin hərəkətinə etiraz üçün avtomatik əsas yaratmır.
Əksinə, mübahisəli məsələlərin həlli üçün beynəlxalq nümayəndələrin bölgəni görməsi daha çox məlumatlı qərar qəbul etməyə imkan verə bilər. Çünki Qarabağla bağlı informasiya məkanı uzun illər ərzində qarşılıqlı ittihamlarla zəngin olub. Hər iki tərəf öz tarixi, siyasi və hüquqi narrativini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmağa çalışıb. Belə şəraitdə yerində müşahidə diplomatik qiymətləndirmə üçün əlavə mənbə rolunu oynayır.

Məsələnin ən həssas istiqamətlərindən biri mədəni və dini irsdir. Səfər zamanı diplomatların Kəlbəcərdə yerləşən Xudavəng monastır kompleksinə baş çəkməsi də bunun göstəricisidir. Azərbaycan tərəfi səfər proqramında tarixi-mədəni irsin vəziyyəti və onun qorunması ilə bağlı görülən işlərin də nümayiş etdirildiyini açıqlayıb.

Qarabağdakı tarixi və dini abidələrin mənsubiyyəti ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan arasında kəskin fikir ayrılığı mövcuddur. Erməni tərəfi bəzi monastırları erməni apostol irsinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir, Azərbaycan tərəfi isə bir sıra abidələrin Qafqaz Albaniyası irsi ilə əlaqəsini vurğulayır. Bu mübahisənin siyasi şüarlarla deyil, tarixşünaslıq, arxeologiya, epiqrafika və beynəlxalq ekspertiza əsasında araşdırılması daha konstruktiv yanaşma olardı.
Eyni prinsip Azərbaycanın indiki Ermənistan ərazisindəki tarixi-mədəni irsi ilə bağlı məsələlərə də tətbiq edilməlidir. Məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məntəqələrinin və digər Azərbaycan irsi nümunələrinin taleyi də sənədləşdirilməli və elmi araşdırmaların predmetinə çevrilməlidir. Belə məsələlər qarşılıqlı şəkildə araşdırıldıqda, tarix siyasi qarşıdurma vasitəsindən dialoq predmetinə çevrilə bilər.

Lakin hazırkı vəziyyətdə müəyyən erməni dairələrinin reaksiyası daha çox keçmiş siyasi gündəmin qorunmasına yönəlmiş təsir bağışlayır. Burada "revanşizm" ifadəsinin də ehtiyatla işlədilməsi vacibdir. Bütün Ermənistan cəmiyyətini və ya bütün erməniləri revanşist adlandırmaq nə obyektiv, nə də analitik baxımdan əsaslı olardı. Söhbət konkret siyasi və ictimai dairələrin səsləndirdiyi mövqelərdən gedir.

Həmin mövqelərin bir hissəsində Qarabağ məsələsinin əvvəlki status çərçivəsində beynəlxalq gündəmdə saxlanılması çağırışları görünür. Bu isə Azərbaycanın qəbul etdiyi yeni siyasi reallıqla ziddiyyət təşkil edir. Azərbaycan tərəfi Qarabağ məsələsinin artıq ölkənin daxili suverenliyi və ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll edilmiş məsələ olduğunu bildirir və bölgədə genişmiqyaslı bərpa-quruculuq prosesini davam etdirir.

Diplomatik səfərin əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Xarici nümayəndələr Qarabağda yalnız siyasi status məsələsini deyil, gündəlik həyatı və faktiki inkişaf prosesini də müşahidə edirlər. Xankəndidə nəqliyyat infrastrukturu, Qarabağ Universiteti və istehsal müəssisələri, Şuşada bərpa edilmiş tarixi məkanlar, Kəlbəcər və Ağdərədə aparılan quruculuq işləri bölgənin yeni inkişaf gündəliyinin elementləri kimi təqdim olunur.

Bu, Ermənistan və erməni diaspor dairələrinin informasiya strategiyası üçün müəyyən problem yarada bilər. Çünki uzun illər Qarabağ beynəlxalq auditoriyaya əsasən münaqişə, müharibə və siyasi status məsələsi üzərindən təqdim olunub. İndi isə beynəlxalq nümayəndələr bölgədə yeni yolların, məktəblərin, universitetlərin, istehsal müəssisələrinin və yaşayış məntəqələrinin yaradılması prosesini müşahidə edirlər.

Təbii ki, bu, keçmiş münaqişənin bütün nəticələrinin aradan qalxdığı anlamına gəlmir. Əksinə, Qarabağda müharibədən qalan çoxsaylı humanitar və sosial məsələlər mövcuddur. Mina təhlükəsi, köçkünlərin qayıdışı, mədəni irsin qorunması və müharibənin nəticələrinin sənədləşdirilməsi kimi mövzular uzunmüddətli diqqət tələb edir. Lakin bu məsələlərin mövcudluğu bölgənin inkişaf prosesini və Azərbaycanın ərazi üzərində faktiki suverenliyini ayrıca reallıq kimi nəzərdən keçirməyə mane olmamalıdır.

Səfərə qarşı reaksiyaların başqa bir xüsusiyyəti isə diplomatların özlərinin siyasi müstəqilliyinə şübhə yaradılmasıdır. Diplomatların "Azərbaycanın təbliğat alətinə çevrilməsi" kimi təqdim edilməsi onların peşəkar fəaliyyətinə qiymət verən siyasi ritorikadır. Halbuki diplomatların konkret səfərdə iştirak etməsi ilə onların təmsil etdikləri dövlətlərin bütün məsələlər üzrə Azərbaycan hökumətinin mövqeyini qəbul etməsi arasında birbaşa əlaqə qurmaq düzgün olmazdı.
Bunun ən bariz nümunələrindən biri ABŞ-ın Azərbaycandakı səfirliyinin səfərdən sonra verdiyi açıqlamadır. Səfirlik regionda sülh və əməkdaşlığın Azərbaycan və Cənubi Qafqaz üçün bağlantı, ticarət, investisiya və rifah baxımından yeni imkanlar yarada biləcəyini vurğulayıb. Bu mövqe səfərin yalnız Qarabağın statusu ətrafında siyasi nümayiş kimi deyil, regional gələcək və əməkdaşlıq kontekstində də nəzərdən keçirildiyini göstərir.

Beləliklə, səfər ətrafında yaranan mübahisə əslində daha böyük prosesin bir hissəsidir. Söhbət yalnız iki günlük diplomatik proqramdan getmir. Söhbət Qarabağın beynəlxalq siyasi təsəvvürlərdə hansı çərçivədə təqdim olunacağından gedir.

Erməni siyasi dairələrinin bir hissəsi Qarabağı keçmiş münaqişənin davam edən siyasi məsələsi kimi təqdim etməkdə maraqlıdır. Azərbaycan isə bölgəni suveren ərazisi, bərpa və inkişaf məkanı kimi təqdim edir. Bu iki yanaşma arasında informasiya və diplomatik mübarizə davam edir.

Bu mübarizənin nəticəsi isə yalnız bəyanatların sərtliyi ilə müəyyənləşmir. Əsas amil beynəlxalq ictimaiyyətin müxtəlif mənbələrdən aldığı məlumatları necə qiymətləndirməsidir. Buna görə Azərbaycan üçün də əsas vəzifə yalnız səfərlər təşkil etmək deyil, beynəlxalq nümayəndələrin suallarına açıq cavab vermək, mübahisəli məsələlər üzrə sənədlər təqdim etmək, mədəni irslə bağlı müstəqil araşdırmalara imkan yaratmaq və bərpa prosesinin nəticələrini şəffaf şəkildə nümayiş etdirməkdir.

Eyni zamanda, Ermənistan və erməni siyasi dairələri də öz mövqelərini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq üçün diplomatik kanallardan istifadə edə bilərlər. Lakin bunu Azərbaycan ərazisində xarici diplomatların səfərlərinə qarşı kampaniya aparmaqla əvəz etmək konstruktiv nəticə verməyə bilər.

Sülh prosesinin davam etdiyi bir dövrdə bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Ermənistan arasında normallaşma yalnız hökumətlərarası danışıqlardan ibarət deyil. Cəmiyyətlərdə formalaşan siyasi ritorika da gələcək münasibətlərə təsir göstərir. Əgər siyasi dairələr daim keçmiş qarşıdurmanın dilindən istifadə edərsə, dövlətlərarası razılaşmaların cəmiyyətlərdə qəbul olunması çətinləşə bilər.

Bu səbəbdən diplomatik səfərə qarşı səsləndirilən çağırışların ən ciddi tərəfi onların hansı mesajı verməsidir. Əgər mesaj "bölgədə baş verənləri araşdırın, bizim arqumentlərimizi də dinləyin" formasında olsaydı, bu, normal diplomatik müzakirənin bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilərdi. Lakin diplomatların səfərlərdə iştirak etməməsinə çağırış, iştirak edənlərin qınanması və səfərin bütövlükdə legitimlikdən məhrum edilməsinə cəhd daha çox siyasi qarşıdurma ritorikasını gücləndirir.

Regionun gələcəyi baxımından isə əsas məsələ qarşıdurma ritorikasının deyil, faktların üstünlük qazanmasıdır.
Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa prosesinin beynəlxalq diplomatlara göstərilməsi bu baxımdan mühüm informasiya və diplomatik addımdır. Eyni zamanda, Ermənistan tərəfinin və Qarabağ ermənilərini təmsil etdiyini bildirən qurumların narahatlıqları da beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən dinlənilə bilər. Əsas şərt bütün iddiaların faktlarla yoxlanılması və siyasi ritorikanın hüquqi qiymətləndirməni əvəz etməməsidir.Bu yanaşma həm Azərbaycan, həm Ermənistan, həm də regiondakı digər aktorlar üçün daha sağlam çərçivə yarada bilər. Çünki Cənubi Qafqazın gələcəyini keçmişin bütün mübahisələrini silmək yox, həmin mübahisələri yeni müharibələrə səbəb olmayacaq mexanizmlərlə həll etmək müəyyən etməlidir.

Sentyabrın 11-12-də keçirilən diplomatik səfər göstərdi ki, Qarabağ mövzusu hələ də beynəlxalq informasiya və diplomatik müzakirələrin mühüm hissəsidir. Lakin artıq bu müzakirə əvvəlki siyasi və hərbi reallıq daxilində aparılmır. Qarabağda yeni idarəetmə, yeni infrastruktur və genişmiqyaslı bərpa prosesi mövcuddur. Eyni zamanda, keçmiş münaqişədən qalan humanitar və siyasi məsələlər də tamamilə gündəmdən çıxmayıb.

Məhz buna görə bölgənin gələcəyi haqqında ən sağlam yanaşma bütün tərəflərin mövqelərini dinləmək, lakin heç bir tərəfin siyasi ritorikasını avtomatik olaraq fakt kimi qəbul etməməkdir. Diplomatların yerində müşahidəsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir.

Erməni dairələrinin səfərə sərt reaksiyası isə bir daha göstərdi ki, Qarabağla bağlı siyasi və informasiya mübarizəsi başa çatmayıb. Ancaq mübarizənin davam etməsi keçmiş münaqişənin siyasi baxımdan yenidən canlandırılmasını qaçılmaz etmir. Əksinə, uzunmüddətli sülh üçün əsas məsələ keçmişin bütün ağrılı məsələlərini yeni qarşıdurma mənbəyinə çevirmədən, onların hüquqi, humanitar və tarixi aspektlərini dialoq yolu ilə araşdırmaqdır.
Bu gün region qarşısında iki fərqli yol dayanır: keçmişin siyasi ritorikasını davam etdirmək və ya mövcud reallıqları qəbul edərək yeni münasibətlər sistemi qurmaq. Diplomatik səfərlərə verilən reaksiyalar bu seçim qarşısındakı siyasi düşüncə fərqini aydın şəkildə ortaya qoyur.

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzura xarici diplomatları dəvət etməsi, onların bərpa və quruculuq işləri ilə tanış olması və tarixi-mədəni obyektləri yerində görməsi bir fakt olaraq artıq baş verib. Bu fakta qarşı siyasi etirazların səsləndirilməsi isə həmin reallığı dəyişmir. Əsas məsələ bundan sonra bu reallığın regional sülh və əməkdaşlıq prosesinə necə çevriləcəyidir.

Əgər Cənubi Qafqazda davamlı sülh həqiqətən strateji məqsəddirsə, qarşılıqlı ittihamların yerini faktların, siyasi manipulyasiyaların yerini diplomatik dialoqun, revanşist ritorikanın yerini isə gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlıq gündəliyinin tutması lazımdır. Qarabağ ətrafında yaranmış son diplomatik mübahisə də məhz bunu göstərir: müharibədən sonrakı mərhələnin ən böyük mübarizəsi artıq yalnız ərazi uğrunda deyil, yeni regional reallığın siyasi və ictimai şüurda necə qəbul ediləcəyi uğrunda gedir.

Bu baxımdan sentyabr səfərinin əsas siyasi nəticəsi təkcə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatdan 150 nümayəndənin Qarabağ və Şərqi Zəngəzuru ziyarət etməsi deyil. Daha mühüm nəticə odur ki, regionun gələcəyi ilə bağlı beynəlxalq diplomatik müzakirələr artıq yerində müşahidə edilən faktiki proseslər, bərpa-quruculuq fəaliyyəti, mədəni irs, humanitar məsələlər və sülh gündəliyi ilə birlikdə aparılır. Bu reallıq qarşısında köhnə qarşıdurma ritorikasının nə qədər davam edəcəyi isə artıq regiondakı siyasi aktorların seçimindən asılıdır.

Cavanşir Paşazadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin