Xəzərdə yeni ada yarandı - Dəniz sürətlə geri çəkilir

Xəzər dənizinin şimal hissəsinin bəzi əraziləri Aral dənizində baş verənlərə bənzər vəziyyətlə üzləşə bilər. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, iqlim dəyişikliyi və insanların su ehtiyatlarından istifadəsi regiona təzyiqi artırır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Euronews" yazıb.

Xəzər dənizi Yer kürəsinin ən böyük qapalı su hövzəsidir. Lakin uzun illərdir ki, onun sahəsi getdikcə azalır.

Qazaxıstan sahilləri boyunca uzanan şimal və şimal-şərq hissələr Xəzərin ən dayaz əraziləridir. Burada suyun dərinliyi adətən cəmi 3-6 metr arasında dəyişir. İqlim dəyişikliyi və insan fəaliyyəti nəticəsində suyun səviyyəsi onilliklər ərzində aşağı düşdüyündən ekoloqlar əvvəllər su altında qalmış adaların üzə çıxdığını müşahidə edirlər.

Sonuncu belə ada bir neçə gün əvvəl Kulalı adasının yaxınlığında aparılan növbəti hava müşahidəsi zamanı aşkarlanıb.

Kəşfi qeydə alan qrupun üzvlərindən biri könüllü və ətraf mühit fəalı Daniyar Akimjanov olub. Onun sözlərinə görə, yeni üzə çıxan ada nisbətən kiçikdir, lakin bu, tək-tük rast gəlinən hal deyil.

Əslində, Akimjanov son 4-5 il ərzində Xəzər dənizinin bu hissəsində bir neçə yeni adanı sənədləşdirdiyini bildirir.

"Göndərdiyim fotodakı ada onların ən kiçiyidir. Daha böyük yeni adalar da var", - deyə o qeyd edib.

Xəzər dənizinin gizli adaları

Bəzi adaların uzunluğu təxminən 1 kilometrə, eni isə 200-300 metrə çatır. Vəhşi heyvanlar artıq yeni üzə çıxmış ərazilərə gəlməyə başlayıblar.

Akimjanov adalardan birində şəxsən çöl donuzu gördüyünü deyir. Canavarlar da buzun üzərindən keçərək həmin ərazilərə gəlirlər. Onun sözlərinə görə, yeni yaranan adalara, adətən, ad verilmir.

Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayevin göstərişi ilə yaradılan və 2025-ci ilin sentyabrında fəaliyyətə başlayan Xəzər dənizinin Qazaxıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunun məlumatına görə, gələcəkdə daha çox quru sahəsinin üzə çıxması mümkündür. Bununla belə, həmin ərazilərin hamısı daimi adaya çevrilməyəcək.

İnstitut bildirir ki, yeni üzə çıxan hər bir ərazinin gələcəyi dəniz dibinin relyefindən, dalğalardan, küləyin təsiri ilə su səviyyəsində baş verən dəyişikliklərdən və Xəzərin səviyyəsinin sonrakı dinamikasından asılıdır.

Yeni adaların meydana çıxması daha genişmiqyaslı dəyişikliklərin ən aydın əlamətlərindən biridir: Xəzər dənizi geri çəkilir.

Xəzər dənizi geri çəkilir

Xəzər dənizi dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsidir. Onun sahilləri beş ölkə ilə - Qazaxıstan, Rusiya, Azərbaycan, İran və Türkmənistanla həmsərhəddir. Dənizə daxil olan çay sularının 80 faizindən çoxu Rusiyanın Volqa çayının payına düşür.

Xəzər dənizi ilə bağlı bir sıra elmi tədqiqatların müəllifi, Alabama Universitetinin hidroiqlim üzrə alimi doktor Sifan Korixe su balansını sadə şəkildə izah edir.

"Bu, sadə su balansıdır. Su çay axınları və yağıntılar vasitəsilə daxil olur, yalnız buxarlanma nəticəsində itirilir", - deyə o bildirir.

Alət ölçmələrinə əsasən, Xəzər dənizinin Qazaxıstan sektorunda suyun səviyyəsi 1996-cı ildə mənfi 26,82 metrdən 2025-ci ildə mənfi 29,27 metrə düşüb. Bu, son üç onillikdə 2,45 metrlik azalma deməkdir. Orta hesabla suyun səviyyəsi hər il təxminən 8-9 santimetr aşağı düşüb.

Azalma davam edir. Xəzər dənizinin Qazaxıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunun məlumatına görə, 2026-cı ilin iyulunda Kulalı adasındakı müşahidə məntəqəsində orta su səviyyəsi mənfi 29,42 metr təşkil edib. Bu, müşahidələrin aparıldığı bütün dövr ərzində qeydə alınan ən aşağı göstəricidir.

Xəzərin şimal-şərq hissəsi, o cümlədən Qazaxıstanın Atırau vilayətinin sahilləri suyun səviyyəsinin azalmasına xüsusilə həssasdır. Burada orta dərinlik təxminən 6 metrdir və dəniz dibinin mailliyi çox azdır. Buna görə də su səviyyəsində nisbətən kiçik azalma belə sahil xəttinin böyük məsafələr boyunca geri çəkilməsinə səbəb ola bilər.

Geri çəkilmənin miqyası artıq aydın görünür. Xəzər dənizinin Qazaxıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunun məlumatına əsasən, 2000-2025-ci illər arasında Xəzərin şimal-şərqində tədqiq olunan ərazidə su ilə örtülü sahə təxminən 16 384 kvadratkilometr azalıb.

İnstitutun təhlil etdiyi peyk görüntüləri də son illərdə sahil xəttinin necə dəyişdiyini göstərir. 2021-2026-cı illər ərzində su səviyyəsinin enməsi Kulalı adasının və Tyuleniy arxipelaqının yaxınlığında dəniz dibinin yeni sahələrinin üzə çıxmasına səbəb olub.

2021-ci ildə Xəzər dənizinin şimal-şərq hissəsinin peyk təsviri.
(Müəllif hüququ: Xəzər Dənizi üzrə Qazaxıstan Tədqiqat İnstitutu)

2026-cı ildə həmin ərazinin peyk təsviri
(Müəllif hüququ: Xəzər Dənizi üzrə Qazaxıstan Tədqiqat İnstitutu)

Xəzər dənizinin şimal-şərq hissəsinin 2021-ci ildə çəkilmiş peyk görüntüsü. Foto: Xəzər dənizinin Qazaxıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutu.

Eyni ərazinin 2026-cı ilə aid peyk görüntüsü. Foto: Xəzər dənizinin Qazaxıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutu.

Tarixən Xəzərdə su səviyyəsinin həm azaldığı, həm də yüksəldiyi dövrlər olub. 1930-cu illərdən 1977-ci ilədək suyun səviyyəsi təxminən 3 metr aşağı düşüb. Sonrakı iki onillikdə isə təxminən 2,5 metr yüksəlib və daha sonra yenidən azalmağa başlayıb.

Lakin alimlərin fikrincə, Xəzərdə səviyyə dəyişiklikləri yeni olmasa da, hazırda iqlim dəyişikliyi və insan fəaliyyəti onun su balansına təsir göstərir.

Əvvəlki tədqiqatlar son onilliklərdə suyun azalmasını əsasən regionda temperaturun yüksəlməsi nəticəsində Xəzərdən buxarlanmanın artması ilə əlaqələndirir. Yağıntıların azalması da bu prosesə təsir göstərib, lakin onun rolu daha az olub.

İnsan fəaliyyəti də Xəzərə çatan suyun miqdarını dəyişir. Dənizə tökülən çayların axını bəndlər vasitəsilə tənzimlənir, hövzə boyunca suvarma və digər məqsədlər üçün su götürülür. Su anbarlarının idarə olunması da dənizə çatan çay sularının həcminə təsir göstərə bilər.

Xəzər suitilərinin sayı niyə azalır?

Yalnız Xəzər dənizində yaşayan Xəzər suitilərinin populyasiyası artıq kəskin şəkildə azalıb. Son 100 ildə onların sayı təxminən 1 milyondan 100 minə düşüb.

Qazaxıstan sahillərində Xəzər suitiləri
Foto: Mirqali Baymukanov.

Dənizin geri çəkilməsi bu növə əlavə təzyiq göstərir və suitilərin mövsümi olaraq sudan çıxıb dincəlmək üçün istifadə etdiyi təcrid olunmuş adaların quruluşunu dəyişdirir.

Suitiləri araşdıran alim Əsəl Baymukanovanın sözlərinə görə, 1995-ci ildən bəri suitilərin adalarda dincəlməsi üçün istifadə etdiyi sahələrin ölçüsü 15 dəfədən çox azalıb.

2021-ci ildə Baymukanova və Hidrobiologiya və Ekologiya İnstitutunun digər tədqiqatçıları minlərlə suitinin toplandığı, Yeni Durnev adlandırdıqları kiçik bir adada müşahidələr aparıblar. 2023-cü ildə geri qayıdanda adanın xeyli böyüdüyünü və bəzi vaxtlarda ora avtomobillə çatmağın mümkün olduğunu görüblər. Sonradan ada materiklə birləşib.

"Suitilər üçün həmin əraziyə giriş mümkün olmadı. Təcrid olunmuş ada yoxdursa, suitilər də yoxdur", - deyə Baymukanova bildirib.

Dəniz geri çəkildikcə suitilər qərbə doğru sıxışdırılır. Xəzərin şimal-şərq hissəsi uzun müddət bu heyvanlar üçün təbii sığınacaq rolunu oynayıb, çünki insanların həmin ərazilərə çatması çətin olub. Daha qərbdə isə suitilər balıqçılıq, gəmiçilik, turizm, neft və qaz hasilatı kimi insan fəaliyyətlərinin daha güclü təsiri ilə üzləşirlər.

Temperaturun yüksəlməsi də suitilər üçün başqa bir təhlükə yaradır: qışda sabit buz örtüyünün itirilməsi. Xəzər suitiləri balalarını buz üzərində dünyaya gətirirlər. Lakin Baymukanovanın sözlərinə görə, qışların mülayimləşməsi buz örtüyünü daha nazik və qeyri-sabit edir.

"Yeni doğulmuş suitilər üçün sabit buz örtüyünün itirilməsi sağ qalmaq şansının çox aşağı olması deməkdir".

Dənizin geri çəkilməsinin təsirləri vəhşi təbiətlə məhdudlaşmır. Xəzər dənizinin Qazaxıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunun məlumatına görə, dayaz suların azalması bataqlıq ərazilərə də təsir göstərir və balıqçılıq, limanlar, gəmiçilik, eləcə də digər sahilyanı infrastruktur obyektləri üçün getdikcə daha ciddi problemlər yarada bilər.

Gələcəkdə nə baş verəcək?

Əksər iqlim ssenariləri Xəzər dənizinin XXI əsr boyunca kiçilməyə davam edəcəyini göstərir. Bununla belə, alimlər azalmanın dəqiq miqyasının hələ də qeyri-müəyyən olduğunu vurğulayırlar.

Korixenin tədqiqatına görə, orta səviyyəli iqlim ssenarisi çərçivəsində əsrin sonunadək Xəzərin səviyyəsi 8 metrədək düşə bilər. Bununla belə, müxtəlif modellərin nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Hətta daha kiçik azalmanın mümkün nəticələrini izah edən Korixe bildirir ki, suyun səviyyəsinin 5 metr enməsi Xəzərin şimalında təxminən 77 min kvadratkilometr dəniz dibinin üzə çıxmasına səbəb ola bilər.

Korixenin sözlərinə görə, Xəzərin bütün hövzəsi Aral dənizindəki vəziyyətlə üzləşməyəcək, çünki onun mərkəzi və cənub hissələri xeyli dərindir. Lakin dayaz şimal hissəsində əhəmiyyətli quruma baş verə bilər.

"Şimal hissə su hövzəsinin dörddə birindən üçdə birinədək ərazisini əhatə edir. Bu regionun Aral dənizindəki vəziyyətə bənzər ssenari ilə üzləşməsi ehtimalı var", - deyə alim bildirib.

Bununla belə, gələcəkdə su səviyyəsinin nə qədər azalacağı əvvəlcədən müəyyən edilməyib. Korixenin tədqiqatları göstərir ki, bəzi ssenarilərdə insanların su ehtiyatlarından istifadəsi səviyyənin ümumi azalmasına əlavə olaraq 7 metrədək təsir göstərə bilər.

Alim hesab edir ki, tədbirlər həm azalmanı ləngitməyə, həm də onun nəticələrinə uyğunlaşmağa yönəlməlidir. Buraya Xəzər hövzəsində, xüsusilə Volqa çayı boyunca su ehtiyatlarından istifadənin daha səmərəli idarə edilməsi, eləcə də ölkələr arasında monitorinqin və məlumat mübadiləsinin gücləndirilməsi daxildir.

Xəzər dənizinin Qazaxıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutu da uyğunlaşma tədbirlərinin getdikcə daha vacib olduğunu bildirir. Bu tədbirlərə həssas ekosistemlərin qorunması, üzə çıxan dəniz dibinin monitorinqi və limanlarla digər sahilyanı infrastruktur obyektlərinin dəyişən şəraitə uyğunlaşdırılması daxildir.

Regionda artıq bəzi təşəbbüslər həyata keçirilir. Qazaxıstan Xəzər dənizinin su ehtiyatlarının qorunması üzrə dövlətlərarası proqram təklif edib. Xəzəryanı beş ölkə isə Tehran Konvensiyası çərçivəsində 2026-2036-cı illəri əhatə edən fəaliyyət planı üzərində işləyir. Planın məqsədi monitorinqi yaxşılaşdırmaq, dəniz səviyyəsindəki dəyişikliklərin təsirlərini qiymətləndirmək və uyğunlaşma tədbirləri hazırlamaqdır.

"Effektiv həllər yalnız Xəzəryanı beş dövlətin əlaqələndirilmiş fəaliyyəti sayəsində mümkündür", - deyə institutun açıqlamasında bildirilir.

Telegramda izləyin