Kəlağayı - milli kimliyimizin, mənəvi dəyərlərimizin və qədim sənətkarlıq ənənələrimizin rəmzi

Azərbaycan xalqının əsrlərin sınağından keçərək bu günə qədər qoruyub saxladığı milli-mədəni irs xalqımızın tarixini, mənəvi dünyasını və özünəməxsusluğunu əks etdirən ən mühüm sərvətlərdəndir. Bu zəngin irsin ayrılmaz hissəsi olan kəlağayı isə yalnız qadınların ənənəvi baş örtüyü deyil, Azərbaycan qadınının zərifliyini, xalqımızın estetik düşüncəsini, sənətkarlıq bacarığını və milli kimliyini özündə birləşdirən dəyərli mədəniyyət nümunəsidir. Kəlağayının qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi bu baxımdan sadəcə keçmişə ehtiram deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin müasir cəmiyyətdə yaşadılması deməkdir.

Qloballaşmanın sürətləndiyi, müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirinin gücləndiyi müasir dövrdə milli adət-ənənələrin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki xalqların özünəməxsusluğu yalnız onların tarixi, dili və dövlətçilik ənənələri ilə deyil, həm də gündəlik həyatda yaşatdıqları geyim mədəniyyəti, sənətkarlıq nümunələri və mənəvi dəyərləri ilə müəyyən olunur. Kəlağayı bu baxımdan Azərbaycan xalqının milli yaddaşını yaşadan, keçmişlə bu gün arasında mənəvi bağ yaradan nadir sənət nümunəsidir.

Təbii ipəkdən hazırlanan kəlağayı öz rəngləri, naxışları və incə işlənmə texnologiyası ilə seçilir. Onun hazırlanması uzunmüddətli təcrübə, peşəkarlıq və yüksək zövq tələb edir. İpəyin hazırlanmasından parçanın boyanmasına, naxışların vurulmasından hazır məhsulun ərsəyə gətirilməsinə qədər bütün mərhələlər ənənəvi sənətkarlıq biliklərinin nəticəsidir. Bu sənət nəsildən-nəslə ötürülərək xalqımızın yaradıcılıq qabiliyyətini və zəngin bədii təfəkkürünü günümüzə çatdırıb.

Azərbaycanın qədim sənətkarlıq mərkəzləri sırasında Şəki və Basqal xüsusi yer tutur. Bu ərazilərdə ipəkçilik və kəlağayı istehsalı uzun illər ərzində inkişaf edərək yerli mədəniyyətin mühüm hissəsinə çevrilib. Ənənəvi üsullarla hazırlanan kəlağayılar Azərbaycan qadınının geyim mədəniyyətində özünəməxsus mövqe qazanıb. Müxtəlif rənglər və naxışlarla seçilən bu baş örtüyü gündəlik həyatda, toy mərasimlərində və digər el şənliklərində istifadə olunub. Beləliklə, kəlağayı yalnız geyim elementi kimi deyil, xalqımızın adət-ənənələrini yaşadan mədəni simvol kimi formalaşıb.

Kəlağayının bədii xüsusiyyətləri onun dəyərini daha da artırır. Parça üzərində işlənən buta və digər ornamentlər Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin zənginliyini əks etdirir. Rənglərin ahəngi, naxışların incəliyi və kompozisiyanın bütövlüyü hər bir kəlağayıya özünəməxsus gözəllik verir. Bu naxışlar sadəcə bəzək elementi deyil, həm də xalqın estetik zövqünün və sənətkarlıq ənənələrinin ifadəsidir. Kəlağayının hazırlanmasında istifadə olunan ənənəvi qəlibləmə üsulları isə ustaların zəhmətini və nəsillər boyu formalaşmış təcrübəni nümayiş etdirir.

Kəlağayı Azərbaycan qadınının həyatında həm estetik, həm də mədəni məna daşıyıb. Müxtəlif bölgələrdə rəng seçimi, bağlanma formaları və istifadə ənənələri fərqlənsə də, bu baş örtüyü ümumi milli geyim mədəniyyətimizin mühüm elementlərindən biri olaraq qalıb. Nənələrdən analara, analardan qızlara ötürülən kəlağayı ənənəsi ailə yaddaşının və nəsillərarası bağlılığın qorunmasına xidmət edib. Bu gün də kəlağayıya marağın yaşadılması xalqımızın tarixi köklərinə və milli dəyərlərinə bağlılığının göstəricisidir.

Azərbaycan kəlağayı sənətinin beynəlxalq səviyyədə tanınması milli mədəniyyətimizin təbliği baxımından mühüm hadisədir. 2014-cü ildə "Kəlağayı simvolizmi və ənənəvi sənəti" UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bu qərar kəlağayı sənətinin yalnız Azərbaycan üçün deyil, bəşəriyyətin mədəni müxtəlifliyi baxımından da əhəmiyyətini təsdiqləyib. Eyni zamanda, beynəlxalq tanınma bu irsin qorunması, ənənəvi istehsal üsullarının yaşadılması və sənətin gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində məsuliyyəti artırır.

Lakin milli irsin beynəlxalq səviyyədə tanınması onun gələcəyinin avtomatik təmin olunması demək deyil. Əsas məsələ kəlağayı sənətinin gündəlik həyatda yaşadılması, ənənəvi istehsalın davam etdirilməsi və gənc nəslin bu sənətə marağının artırılmasıdır. Əgər milli sənət nümunələri yalnız muzeylərdə və rəsmi tədbirlərdə nümayiş etdirilərsə, onların cəmiyyətlə canlı əlaqəsi zəifləyə bilər. Buna görə də kəlağayının müasir həyatın bir hissəsinə çevrilməsi, yeni nəsillər tərəfindən tanınması və istifadəsinin təşviqi vacibdir.

Bu istiqamətdə təhsil müəssisələrinin, mədəniyyət ocaqlarının və ictimai təşkilatların üzərinə mühüm vəzifələr düşür. Məktəblərdə milli geyimlərimizə və xalq sənətinə həsr olunan tədbirlərin keçirilməsi, kəlağayı sərgilərinin təşkili, ustad dərslərinin hazırlanması gənclərin mədəni irsimizə marağını artıra bilər. Uşaqların və yeniyetmələrin ənənəvi sənətkarlıq nümunələri ilə yaxından tanış olması onların milli kimlik haqqında biliklərini zənginləşdirir. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması isə yalnız məlumatlandırma ilə məhdudlaşmamalı, bu dəyərlərin gündəlik həyatda yaşadılması ilə tamamlanmalıdır.

Kəlağayı sənətinin inkişafı iqtisadi baxımdan da mühüm imkanlar yaradır. Ənənəvi sənətkarlığın davamlı olması üçün ustaların əməyinin qiymətləndirilməsi, yerli istehsalın dəstəklənməsi, məhsulların keyfiyyətinin qorunması və satış imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir. Müasir dizayn sahəsində kəlağayı naxışlarından istifadə edilməsi, ənənəvi üslubun müasir geyimlərlə uzlaşdırılması və milli məhsulların xarici bazarlarda tanıdılması bu sənətin yeni inkişaf istiqamətlərini formalaşdıra bilər. Bununla yanaşı, kəlağayının tarixi xüsusiyyətləri və ənənəvi hazırlanma üsulları qorunmalı, onun yalnız kommersiya məhsulu kimi deyil, mədəni irs nümunəsi kimi dəyəri ön planda saxlanılmalıdır.

Rəqəmsal texnologiyalar da kəlağayının təbliği üçün geniş imkanlar açır. Sənətkarların fəaliyyəti haqqında videoların hazırlanması, ənənəvi naxışların elektron arxivlərinin yaradılması, istehsal prosesinin sənədləşdirilməsi və müxtəlif dillərdə məlumatların yayılması Azərbaycan kəlağayısının beynəlxalq auditoriyaya çatdırılmasına kömək edə bilər. Şəki və Basqal kimi sənətkarlıq mərkəzlərində mədəni turizm təşəbbüslərinin genişləndirilməsi də həm yerli iqtisadiyyata, həm də ənənələrin yaşadılmasına töhfə verə bilər.

Kəlağayının qorunması daha geniş mənada milli mədəniyyətin davamlılığı məsələsidir. Hər bir xalq öz tarixi və mədəni irsinə sahib çıxdığı zaman milli kimliyini möhkəmləndirir. Qloballaşma şəraitində başqa mədəniyyətlərlə qarşılıqlı əlaqələr qurmaq vacib olsa da, bu proses milli xüsusiyyətlərin arxa plana keçməsi ilə nəticələnməməlidir. Əksinə, öz mədəni irsini tanıyan və onu müasir dövrün imkanları ilə inkişaf etdirən cəmiyyətlər dünya mədəniyyətində daha aydın və fərqli mövqeyə sahib olurlar.

Azərbaycan kəlağayısı bu baxımdan ölkəmizin beynəlxalq mədəniyyət məkanında tanıdılması üçün mühüm vasitələrdən biridir. Onun sərgilərdə, beynəlxalq mədəni tədbirlərdə və turizm layihələrində təqdim edilməsi Azərbaycanın zəngin sənətkarlıq ənənələrini dünyaya nümayiş etdirir. Kəlağayı milli irsimizin yalnız keçmişdən qalan nümunəsi deyil, həm də ölkəmizin mədəni nüfuzunu artıran və gələcək nəsillər üçün qorunmalı olan sərvətdir.

Nəticə etibarilə, kəlağayı Azərbaycan xalqının tarixini, sənətkarlıq ənənələrini, qadın mədəniyyətini və milli zövqünü özündə birləşdirən dəyərli mədəniyyət nümunəsidir. Onun qorunması üçün ənənəvi istehsal üsulları yaşadılmalı, sənətkarlar dəstəklənməli, gənc nəslin marağı artırılmalı və kəlağayı müasir həyatla əlaqələndirilməlidir. Bu istiqamətdə atılan hər bir addım milli-mənəvi dəyərlərimizin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.

Kəlağayıya sahib çıxmaq keçmişimizi qorumaqla yanaşı, gələcəyimizi milli dəyərlər üzərində qurmaq deməkdir. Əsrlərin sınağından keçərək bu günə gəlib çatan bu sənət nümunəsi Azərbaycan xalqının yaradıcılıq gücünü, mədəni zənginliyini və milli kimliyinin davamlılığını ifadə edir. Kəlağayının yaşadılması isə xalqımızın mənəvi sərvətlərinə göstərilən ehtiramın və milli irsimizə bağlılığın bariz nümunəsidir.

Səbinə Xasiyeva
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin