Məktəbli forması ətrafında informasiya savaşı: Azərbaycan təhsilini hədəfə alan kampaniyaların arxasında nə dayanır?

Azərbaycan məktəblərində vahid məktəbli formasının tətbiqi ətrafında yaranan müzakirələr təkcə geyim qaydaları ilə məhdudlaşmamalıdır. Məsələnin mahiyyəti təhsil mühitində bərabərliyin qorunması, uşaqların sağlam sosial mühitdə yetişməsi, milli-mənəvi dəyərlərin aşılanması və cəmiyyətin xarici informasiya təsirlərinə qarşı dayanıqlılığının gücləndirilməsi ilə bağlıdır. Təhsil kimi həssas sahənin siyasi manipulyasiya predmetinə çevrilməsi isə ciddi narahatlıq doğurur. Xüsusilə İranın Azərbaycana qarşı informasiya təsiri ilə bağlı irəli sürülən iddialar fonunda məktəblər və uşaqlar ətrafında yayılan məlumatların mənbəyi, məqsədi və mümkün koordinasiya əlaqələri diqqətlə araşdırılmalıdır.

Vahid məktəbli forması əleyhinə aparılan hər bir müzakirəni avtomatik olaraq xarici müdaxilə adlandırmaq düzgün olmazdı. Lakin təhsil siyasətinə dair narazılıqların məqsədli şəkildə şişirdilməsi, valideynlərin həssaslığından istifadə edilməsi və cəmiyyətdə dövlətin təhsil siyasətinə qarşı əsassız etimadsızlıq yaradılması halları varsa, bunlar prinsipial şəkildə araşdırılmalıdır. Əsas sual budur: uşaqların təhsili ilə bağlı müzakirələr həqiqətən problemlərin həllinə xidmət edir, yoxsa bu mövzu Azərbaycan cəmiyyətində qarşıdurma yaratmaq üçün siyasi alətə çevrilir?

Vahid məktəbli forması sosial bərabərliyin qorunmasına xidmət edən təşkilati vasitələrdən biridir. Məktəb şagirdin ailəsinin var-dövlətini nümayiş etdirdiyi məkan deyil. Uşaqların geyim markasına, paltarının qiymətinə və valideynlərinin maddi imkanlarına görə fərqləndirilməsi məktəb mühitində arzuolunmaz sosial təbəqələşmə yarada bilər. Vahid forma bu fərqlərin görünən təsirini azaltmağa, məktəblilərin diqqətini geyim rəqabətindən təhsilə yönəltməyə kömək edir. Məsələni yalnız geyim seçimi səviyyəsinə endirmək isə onun sosial mahiyyətini görməzdən gəlməkdir.

Əlbəttə, vahid forma təhsilin bütün problemlərini həll etmir. Müəllimlərin peşəkarlığı, dərsliklərin keyfiyyəti, məktəblərin maddi-texniki təminatı, şagirdlərin təhlükəsizliyi və valideynlərlə əməkdaşlıq təhsilin əsas sütunlarıdır. Ancaq bu reallıq vahid formanın əhəmiyyətini də aradan qaldırmır. Bir tədbirin bütün problemləri həll etməməsi onun faydasız olması demək deyil. Əsas məsələ qərarın necə tətbiq olunması, ailələr üçün nə dərəcədə əlçatan olması və şagirdlərin hüquqlarının necə qorunmasıdır.

Problem ondadır ki, təhsil sahəsindəki istənilən yenilik bəzi hallarda emosional qarşıdurma predmetinə çevrilə bilir. Sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatlar kontekstdən çıxarıldıqda, ayrı-ayrı narazılıqlar ümumiləşdirildikdə və yoxlanılmamış iddialar həqiqət kimi təqdim olunduqda ictimai rəyin manipulyasiyası üçün zəmin yaranır. Uşaqların gələcəyi ilə bağlı məsələlərdə bu cür yanaşma xüsusilə təhlükəlidir. Çünki söhbət yalnız bir qərara münasibətdən deyil, valideynlərin dövlətə, məktəbə və təhsil sisteminə etimadından gedir.

İranın Azərbaycana münasibəti və mümkün təsir mexanizmləri ilə bağlı narahatlıqlar bu məsələnin informasiya təhlükəsizliyi aspektini də gündəmə gətirir. Azərbaycanın müstəqil siyasəti, milli maraqları və öz təhsil modelini müəyyənləşdirmək hüququ hər hansı xarici dövlətin siyasi baxışlarından asılı ola bilməz. Heç bir dövlətin Azərbaycan cəmiyyətinin daxili müzakirələrindən öz siyasi məqsədləri naminə istifadə etməsinə yol verilməməlidir. Lakin konkret kampaniyanın İran tərəfindən təşkil edildiyini iddia etmək üçün faktlar, mənbələr və koordinasiya əlaqələri ortaya qoyulmalıdır. Siyasi qiymətləndirmə ilə sübuta yetirilmiş faktı bir-birinə qarışdırmaq da informasiya mühitinə zərər vurur.

Burada prinsipial məsələ Azərbaycanın informasiya məkanının manipulyasiyadan qorunmasıdır. Əgər hansısa xarici aktor məktəblilərin, valideynlərin və müəllimlərin narazılıqlarını yönləndirmək, təhsil siyasəti ətrafında süni böhran yaratmaq və cəmiyyətdə qarşıdurmanı dərinləşdirmək məqsədilə fəaliyyət göstərirsə, bu fəaliyyətin mahiyyəti açıq şəkildə ortaya qoyulmalıdır. Kimlərin hansı məlumatları yaydığı, həmin məlumatların ilkin mənbəyinin nə olduğu, paylaşımların koordinasiyalı olub-olmadığı və mümkün maliyyələşmə əlaqələri araşdırılmalıdır. İttihamlar şüarlarla deyil, sübutlarla əsaslandırılmalıdır.

Azərbaycan uşaqlarının düşüncə dünyası heç bir xarici siyasi mərkəzin təsir meydanına çevrilməməlidir. Uşaqların təhsilindən, milli kimliyindən və gələcəyindən siyasi təbliğat vasitəsi kimi istifadə etmək cəhdləri, haradan qaynaqlanmasından asılı olmayaraq, ciddi yanaşma tələb edir. Məktəb şagirdə hazır siyasi münasibətləri əzbərlətmək üçün deyil, ona düşünməyi, sual verməyi, məlumatları yoxlamağı və doğru ilə yanlışı fərqləndirməyi öyrətmək üçün mövcuddur.

Bu baxımdan media savadlılığının gücləndirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Uşaq sosial şəbəkədə gördüyü hər məlumatı həqiqət kimi qəbul etməməli, valideyn isə emosional başlıqlara əsaslanaraq qərar verməməlidir. Məktəblər şagirdlərə məlumat mənbələrinin etibarlılığını qiymətləndirməyi, saxta xəbərləri tanımağı və təbliğat üsullarını müəyyənləşdirməyi öyrətməlidir. Xarici təsir iddialarına qarşı ən dayanıqlı müdafiə mexanizmlərindən biri məhz məlumatlı və tənqidi düşünən cəmiyyətdir.

Eyni zamanda, vahid məktəbli forması ilə bağlı problemləri görməzdən gəlmək və ya valideynlərin əsaslandırılmış iradlarını susdurmağa çalışmaq da doğru yanaşma deyil. Formanın qiyməti ailələrin imkanlarına uyğun olmalı, keyfiyyət və rahatlıq təmin edilməli, heç bir uşaq maddi səbəbdən məktəb mühitində ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır. Dövlət siyasətinə etimad yalnız tələblərlə deyil, həmin tələblərin ədalətli və şəffaf tətbiqi ilə möhkəmlənir. Xarici təbliğatla mübarizənin ən təsirli yolu da vətəndaşların haqlı suallarına cavab vermək, real problemləri aradan qaldırmaq və cəmiyyəti şayiələr qarşısında müdafiəsiz qoymamaqdır.

Məktəblərdə baş verən hər hansı insidentin və ya təhsil müəssisəsinə qarşı yönəlmiş hərəkətin xarici dövlətlə əlaqələndirilməsi də yalnız araşdırmanın nəticələrinə əsaslanmalıdır. Əgər məktəblərin fəaliyyətinə mane olmaq, əmlaka zərər vurmaq və ya vahid forma ətrafında məqsədli qarşıdurma yaratmaq cəhdləri barədə məlumatlar varsa, hüquq-mühafizə orqanları həmin faktları obyektiv araşdırmalıdır. İranın adının çəkilməsi öz-özlüyündə sübut deyil; lakin xarici müdaxiləyə dair əsaslı dəlillər mövcuddursa, onların araşdırılmasından da yayınmaq olmaz.

Azərbaycanın təhsil siyasəti Azərbaycanın milli maraqları, qanunları və uşaqların hüquqları əsasında müəyyənləşdirilməlidir. Ölkənin təhsil sisteminə dair qərarların hansısa xarici siyasi mərkəzin təzyiqi altında dəyişdirilməsi yolverilməz olduğu kimi, həmin qərarların tənqidinə də yalnız fakt və arqumentlərlə cavab verilməlidir. Milli maraqların müdafiəsi emosional ittihamlarla deyil, güclü təhsil sistemi, şəffaf idarəçilik, peşəkar jurnalistika və hüquqi mexanizmlərlə təmin olunur.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli forması ətrafında müzakirələr Azərbaycan cəmiyyətinin daha geniş bir problemini gündəmə gətirir: təhsil siyasəti ilə siyasi manipulyasiya arasındakı sərhəd necə qorunmalıdır? Bu suala cavab aydındır: uşaqların təhsili heç bir siyasi qüvvənin, xarici dövlətin və ya informasiya kampaniyasının girovuna çevrilməməlidir. İranın və ya başqa bir xarici aktorun bu mövzudan Azərbaycana qarşı istifadə etməsi barədə iddialar varsa, onlar sübutlarla araşdırılmalı, müəyyən edilmiş qanun pozuntularına hüquqi qiymət verilməlidir.

Azərbaycan məktəbi siyasi təsir uğrunda mübarizə meydanı deyil, gələcək nəslin formalaşdığı strateji məkandır. Vahid məktəbli formasının tətbiqində əsas məqsəd uşaqlar arasında bərabərliyi gücləndirmək, təhsil mühitində nizam-intizamı dəstəkləmək və şagirdlərin diqqətini biliyə yönəltmək olmalıdır. Bu məqsədlər ətrafında süni qarşıdurma yaratmağa çalışan hər hansı fəaliyyət isə kim tərəfindən həyata keçirilməsindən asılı olmayaraq, faktlarla ifşa edilməli və qanun çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Çünki Azərbaycanın gələcəyi üzərində söz sahibi Azərbaycan xalqıdır və bu gələcəyin təməli məktəblərdə qoyulur.

Müşfiq Məmmədli
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin