Bu il abituryentlər ən çox hansı ixtisaslara üstünlük verəcək? - AÇIQLAMA

Azərbaycanda 2025-ci ilin qəbul imtahanları yaxınlaşdıqca təhsil ictimaiyyəti, abituriyentlər və valideynlər arasında ixtisas seçimi məsələsi daha da aktuallaşır. Artıq illərdir ki, ixtisas seçimi sadəcə şəxsi maraqlara deyil, eyni zamanda əmək bazarının tələblərinə, beynəlxalq trendlərə və gələcəkdə işlə təmin olunma imkanlarına əsasən müəyyən olunur. 2024-cü ilin yekunlarına əsasən, Dövlət İmtahan Mərkəzinin statistikası göstərir ki, ali məktəblərə qəbul olunan abituriyentlərin sayı 74 000-dən çox olub. Bu isə təxminən 108 000 nəfər abituriyent arasında 68,5% qəbul nisbətinə bərabərdir. Hər il artan bu rəqabət, eyni zamanda dəyişən əmək bazarı fonunda tələbələrin düzgün ixtisas seçimi etməsini daha da vacib edir.

Bəs görəsən bu il abituryentlər hansı ixtisaslara daha çox üstünlük verəcəklər?

Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber.az -a açıqlama verib:

Dünya təcrübəsinə baxdıqda, yüksək texnologiyalar, süni intellekt, ekoloji dayanıqlılıq və məlumatların emalı ilə bağlı ixtisasların artan tələbatla qarşılandığını görürük. Məsələn, ABŞ Əmək Departamentinin 2024-cü il proqnozlarına görə, ən sürətlə artan peşələr arasında süni intellekt mühəndisliyi, data analitikası, kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi, yaşıl enerji texnologiyaları üzrə mütəxəssislər və biotibbi mühəndislik sahəsində çalışanlar ön plandadır. Avropa İttifaqında da rəqəmsal keçid və yaşıl iqtisadiyyat çərçivəsində analoji istiqamətlər üzrə ixtisaslara olan ehtiyac sürətlə artır.

Azərbaycanda bu tendensiyalar yavaş-yavaş təkrarlansa da, hələ də ən çox seçilən ixtisaslar sırasında tibb, hüquq, iqtisadiyyat və mühəndislik sahələri yer almaqdadır. 2024-cü ildə "Tibb" ixtisası üzrə qəbul üçün keçid balı bir çox universitetdə 600-dən yuxarı olub ki, bu da onu ən çox tələbat olan ixtisaslardan biri kimi göstərir. Eyni zamanda, informasiya texnologiyaları, proqramlaşdırma və kompüter elmləri sahələrində də keçid ballarının yüksəldiyi müşahidə olunur. Misal üçün, ADA Universitetində "Kompüter elmləri" ixtisasına qəbul keçid balı 620-dən çox olub.

Gələcəkdə əmək bazarında dominant olacaq ixtisaslara gəldikdə, bunlar əsasən data elmləri (data science), süni intellekt və maşın öyrənməsi, kibertəhlükəsizlik, robototexnika, biotexnologiya, ekoloji mühəndislik və yaşıl enerji üzrə ixtisaslardır. Bu sahələr həm lokal, həm də beynəlxalq əmək bazarında sürətlə inkişaf edir. Azərbaycanda bu istiqamətdə bəzi universitetlər artıq müasir tədris proqramlarına keçid etsə də, bu proses hələ geniş vüsət almayıb. Əgər yaxın illərdə bu ixtisaslar üzrə kadr hazırlığı sürətlənməsə, ölkədə kəskin ixtisaslı kadr çatışmazlığı yaşanacaq.

Bununla yanaşı, bəzi ixtisasların getdikcə dəbdən düşdüyü və əmək bazarında real qarşılığı olmadığı da görünməkdədir. Ənənəvi humanitar sahələr – məsələn, "filologiya", "tarix", "sosiologiya", "fəlsəfə" kimi ixtisaslar üzrə məzunların çoxu işsiz qalır və ya ixtisası üzrə işləyə bilmir. 2023-cü ildə keçirilən əmək bazarı araşdırmalarında göstərilir ki, ali məktəbi bitirmiş, amma iş tapa bilməyən gənclərin 38%-i məhz bu ixtisaslar üzrə məzunlardır. Bu isə abituriyentlərin bu sahələrə marağını azaldır və bəzi universitetlərdə bu ixtisaslara qəbul planı dolmur.

İmtahanlarla bağlı gözləntilərə gəlincə, Dövlət İmtahan Mərkəzinin 2025-ci il üçün ilkin məlumatlarına əsasən, qəbul imtahanlarında təfəkkürə əsaslanan, məntiqi nəticə çıxarmağı tələb edən sualların payı artırılacaq. Bu, daha yüksək səviyyəli düşüncə bacarıqları tələb edən yanaşma formasıdır və təhsilin keyfiyyətini artırmaq üçün vacib addımdır. Lakin bu dəyişikliklər məktəbdə tədris keyfiyyəti ilə paralel getmədiyi üçün bir çox abituriyentlər yalnız repetitor hazırlığı ilə bu sualları cavablandırmağa çalışırlar. Bu isə məktəbin təhsil sistemindəki nüfuzuna mənfi təsir göstərir. Müəllim dərsdə aktual olanı deyil, imtahan mövzularını izah etməyə məcbur olur, kurikulumdan kənarlaşma halları artır.

Bütün bu məqamlar onu göstərir ki, ixtisas seçimi təkcə şəxsi maraq əsasında deyil, həm də rasional analiz, gələcək əmək bazarı perspektivi və beynəlxalq tendensiyalar əsasında həyata keçirilməlidir. Əks halda, gənclər illərlə oxuyub nəticədə işsiz və ya öz sahəsindən kənar işləyən kütləyə çevrilə bilər. Təhsil siyasətçiləri, valideynlər və abituriyentlər bu reallıqları nəzərə alaraq seçim etməli, universitetlər isə proqramlarını əmək bazarına uyğun yenidən qurmalıdır. Əks halda, həm təhsil, həm də məşğulluq sahəsində sistemli böhranlar qaçılmaz olacaq.

Çiçək Sadatova

Telegramda izləyin