Ali məktəblərə qəbul prosesində imtahan suallarında olan texniki və məntiqi səhvlərin səbəbi nədir? - AÇIQLAMA

Ali məktəblərə qəbul prosesində imtahan suallarında texniki və məntiqi səhvlərin baş verməsi, təkcə abituriyentlərin nəticələrinə deyil, həm də ölkədə təhsilin keyfiyyətinə, dövlətə və cəmiyyətə olan inamın zəifləməsinə səbəb olur. İmtahan suallarının keyfiyyətsiz hazırlanması zamanı ciddi psixoloji yükə məruz qalan abituriyentlər öz biliklərini tam şəkildə nümayiş etdirə bilmirlər və vaxtı optimal şəkildə idarə edə bilmədikləri üçün ümumi nəticələri aşağı düşür. Problem təkcə bir suala və ya onun texniki səhvinə aid deyil; bu, sistemin şəffaflığı və etibarlılığına olan münasibəti formalaşdıran strateji məsələdir.

Bəs görəsən bu halların qarşısını almaq üçün hansı addımlar atılmalıdır?

Bu barədə təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Dövlət İmtahan Mərkəzinin imtahanlarında son beş ildə hər il orta hesabla 1-3 arasında sualın texniki və ya məzmun baxımından səhv olduğu rəsmi şəkildə etiraf olunub. 2022-ci ildə riyaziyyat fənni üzrə sualın yanlışlığı səbəbilə 4800-dən çox abituriyentə əlavə ballar hesablanmış, 2023-cü ildə isə I qrup imtahanında üç fərqli test variantında sual struktur səhvi ilə təqdim olunmuşdur. Belə hallar təkcə texniki qüsur deyil, planlaşdırma, ekspertiza və cavabdehlik sahəsindəki boşluqları da üzə çıxarır.

Məsələyə hüquqi baxımdan yanaşdıqda, "Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 13.1.4-cü bəndində göstərilir ki, təhsil sistemində imtahanların keçirilməsi zamanı şəffaflıq və ədalət prinsipləri qorunmalıdır. Eyni zamanda, Dövlət İmtahan Mərkəzinin fəaliyyətini tənzimləyən normativ-hüquqi aktlarda, xüsusilə "İmtahanların keçirilməsi qaydaları haqqında Təlimat"da (DİM, 2020) bildirilir ki, imtahan materialları çoxmərhələli ekspertizasından keçirilməli və mümkün səhvlərin qarşısı qabaqcadan alınmalıdır. Lakin praktika göstərir ki, bu müddəalar kağız üzərində qalsa da, tətbiq baxımından effektiv deyil. Çünki sualların hazırlanması zamanı təkcə fənn üzrə mütəxəssis rəyinə deyil, psixometrik göstəricilərə və istifadəçi davranışlarına əsaslanan testlərin sınaqdan keçirilməsi praktik olaraq həyata keçirilmir.

Sual səhvlərinin mənfi nəticələrindən biri də zamanın itirilməsidir. Abituriyentlər səhv və ya iki mənalı suallar üzərində daha çox vaxt sərf etdikləri üçün digər suallara diqqətlərini yönəldə bilmirlər. Bu isə 3 saatlıq qəbul imtahanının struktur balansını pozur. Zaman itkisi həm abituriyentin psixoloji tarazlığını pozur, həm də nəticəyə birbaşa təsir edir. Bir çox halda abituriyentlər sualın səhv olduğunu dərk etsələr də, onu buraxmaq və keçmək arasında tərəddüd edir, bu isə onların öz planlarına uyğun cavab strategiyasını alt-üst edir.

Müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, bəzi hallarda suallarda aşkarlanan texniki səhvlər DİM tərəfindən etiraf olunur və abituriyentlərin xeyrinə qərar qəbul edilir. Bu, ilkin baxışda obyektivliyin qorunduğu görüntüsünü yaratsa da, sualın yanlışlığının imtahan zamanı deyil, yalnız ictimai təzyiqdən sonra etiraf edilməsi problemli yanaşmadır. Dünya təcrübəsində, xüsusilə Almaniya, Cənubi Koreya və Finlandiya kimi ölkələrdə sualların ictimai test mərhələsi olur. Yəni imtahanlardan əvvəl sualların təqribi formaları nümunə olaraq ictimaiyyətə təqdim edilir, müstəqil ekspert rəyinə açıq olur və psixometrik testlər əsasında keyfiyyətli sual bankları formalaşdırılır.

Bu ölkələrdə imtahanların psixoloji və texniki dizaynı üzrə xüsusi ixtisaslaşmış qurumlar mövcuddur. Məsələn, Almaniyada "Institut für Qualitätsentwicklung im Bildungswesen" (IQB) adlı qurum bütün testlərin hazırlanmasına, qiymətləndirilməsinə və tətbiqinə nəzarət edir. Bu yanaşma nəticəsində qəbul imtahanlarında texniki səhv ehtimalı minimuma endirilir və vətəndaşların imtahan sisteminə olan etibarı artır.

Mövcud reallığı dəyişmək üçün əsas məsələ sual tərtibatında şəffaflığı artırmaq və ekspertiza prosesini genişləndirməkdir. Əgər imtahan suallarının hazırlanması prosesində yalnız məhdud sayda şəxsin iştirakı ilə bağlılıq davam edərsə, səhv ehtimalı daima qalacaq. Burada universitetlərin müvafiq kafedraları, fənn müəllimləri və müstəqil ekspertlərdən ibarət açıq platformaların yaradılması zəruridir. Hər sualın test edilmə mərhələsi olmalı, onun psixometrik göstəriciləri — cavab verilmə faizi, vaxt sərfi, anlaşılma dərəcəsi — öncədən pilot testlə yoxlanılmalıdır.

Digər tərəfdən, hüquqi mexanizmlər gücləndirilməli, imtahanlarda texniki səhv baş verdiyi zaman bununla bağlı hüquqi məsuliyyət norması tətbiq edilməlidir. Yəni sual tərtibatında məsuliyyətsizlik nəticəsində yüzlərlə abituriyentin nəticəsinə zərər verən şəxslər inzibati məsuliyyətə cəlb olunmalı, onların növbəti imtahanlarda iştirak hüququ məhdudlaşdırılmalıdır. Bu, məsuliyyət anlayışını gücləndirər və növbəti illər üçün profilaktik rol oynayardı.

İmtahanın nəticəsinə edilən düzəlişlər sadəcə kosmetik addımdır. Əgər abituriyent sualın səhvliyindən dolayı digər suallara diqqət yetirə bilmirsə və nəticədə ümumi balı aşağı düşürsə, sonradan ona əlavə 1 bal yazmaq heç nəyi dəyişmir. Ən effektiv mexanizm – səhvin baş verməməsidir. Bunun üçün isə yalnız təkcə texniki yox, sistemli dəyişikliklərə ehtiyac var.

Nəticədə, qəbul imtahanlarında sual səhvlərinin qarşısının alınması üçün yalnız sual bankının yoxlanması deyil, ümumilikdə test hazırlığı və qiymətləndirmə sisteminin yenidən qurulması tələb olunur. Bu sahədə beynəlxalq təcrübənin tətbiqi, şəffaflıq, çoxmərhələli ekspertiza, pilot testlər və hüquqi məsuliyyət sistemli şəkildə tətbiq olunarsa, imtahanlara olan inam artar, abituriyentlərin psixoloji gərginliyi azalaraq nəticələrdə ədalət təmin olunar. Əks halda, hər il "sualda texniki səhv olub, şagirdlərin xeyrinə qərar verildi" ifadəsi yalnız sistemin qüsurluluğunun rəsmi etirafı kimi qalacaq".

Çiçək Sadatova

Telegramda izləyin