"Tələbə təqaüdlərindən kəsintilər çox vaxt "rəhbərlik göstərişi"adı ilə gizli şəkildə həyata keçirilir" - AÇIQLAMA

Tələbələrin təqaüdündən müəyyən məbləğin tutulması praktikası sosial baxımdan ciddi narazılıq doğurur və təhsil siyasətinin əsas prinsipi olan "bərabər imkanlar və sosial ədalət" anlayışına ziddir.

Azərbaycan təhsil sistemi üzrə dövlət təqaüdü tələbənin yalnız akademik nailiyyətinə görə verilən mükafat deyil, eyni zamanda onun sosial müdafiə alətidir. Bu vəsait təhsilin əlçatanlığını təmin etmək, tələbənin gündəlik xərclərini qismən ödəmək və onun maddi asılılığını azaltmaq məqsədi daşıyır. Lakin hazırda bəzi universitetlərdə və kolleclərdə müxtəlif rüsumlar, fond ianələri və ya "müəssisə ehtiyacları" adı altında tələbələrin aylıq təqaüdlərindən 5–10 manat arası vəsaitin tutulması müşahidə olunur. Bu rəqəm böyük görünməsə də, tələbə büdcəsi üçün real zərbədir.

Bəs görəsən bu halların qarşısını almaq üçün hansı addımlar atılmalıdır?

Bu barədə təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Azərbaycan Respublikasının Təhsil haqqında Qanunu"nun 40-cı maddəsində açıq şəkildə qeyd olunur ki, "təqaüdlər təhsilalanların sosial müdafiəsini təmin etmək məqsədi daşıyır və onlardan hər hansı məcburi tutulma qanunla müəyyən edilmədiyi hallarda yolverilməzdir." Bu o deməkdir ki, istənilən vəsaitin tutulması yalnız qanuni əsasla – dövlət büdcəsinə ödəniş və ya vergi xarakterli qərarla mümkündür. Universitet rəhbərliyinin və ya struktur bölmələrinin bu vəsaitə müdaxiləsi hüquqi cəhətdən əsassızdır. Bu hallar daha çox inzibati nəzarətin zəif olduğu və tələbə hüquqlarının qorunmadığı təhsil müəssisələrində baş verir.

Təqaüd məbləğinin özü belə tələbələrin əsas xərclərini qarşılamaq üçün yetərli deyil. Dövlət Statistika Komitəsinin 2024-cü ilin məlumatına görə, ölkədə tələbələrin 70 faizindən çoxu aylıq təqaüd alır, lakin bu məbləğ orta hesabla 75–130 manat aralığındadır. Paytaxtda bir tələbənin gündəlik yemək və nəqliyyat xərci isə 8–10 manat civarındadır, yəni aylıq minimum 250–300 manat edir. Belə şəraitdə 5–10 manatlıq kəsinti tələbənin büdcəsində hiss ediləcək dərəcədə itkidir. Üstəlik, bu tutulmalar şəffaf şəkildə aparılmadığı üçün tələbə nə üçün, hansı məqsədlə və hansı qərara əsasən bu vəsaiti ödədiyini bilmir.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə tələbə təqaüdlərinə toxunmaq sosial müdafiə prinsiplərinə zidd hesab olunur. Məsələn, Finlandiya, Almaniya və Kanada kimi ölkələrdə tələbə təqaüdləri tam şəkildə tələbəyə məxsus hesab edilir, heç bir halda universitetlər tərəfindən saxlanılmır. Əksinə, bu ölkələrdə tələbələrin təhsil, kitabxana, sosial və nəqliyyat xidmətlərindən istifadəsi üçün əlavə güzəştlər tətbiq edilir. Bu, dövlətin təhsildə sosial rifah siyasətinə yanaşmasının göstəricisidir.

Məsələnin mənfi tərəfi ondan ibarətdir ki, təqaüddən kəsintilər çox vaxt "rəhbərlik göstərişi", "fond dəstəyi" və ya "ictimai fəaliyyət" adı ilə gizli şəkildə həyata keçirilir. Bu isə tələbə etimadını sarsıdır və ali təhsil müəssisəsinin sosial ədalət prinsipini pozur. Hərçənd bəzi hallarda bu vəsaitlər universitetin sosial layihələrinə və ya xeyriyyə fondlarına yönəldilir, lakin bu zaman tələbənin razılığı olmadan pul tutulması etik və hüquqi baxımdan qəbuledilməzdir.

Elm və Təhsil Nazirliyi bu cür halların qarşısını almaq üçün nəzarət mexanizmini gücləndirməlidir. Nazirliyin tabeliyində "Tələbə hüquqlarının müdafiəsi komissiyası" yaradılmalı, təhsil müəssisələrində təqaüd sisteminə dair hər hansı kəsinti yalnız nazirliyin təsdiqlədiyi normativ sənədlə icra edilməlidir. Eyni zamanda, universitetlərin maliyyə hesabatlarında tələbə təqaüdlərinin bölüşdürülməsi və xərclənməsi istiqamətləri ictimaiyyətə açıq təqdim edilməlidir.

Müsbət hal odur ki, Elm və Təhsil Nazirliyi son illərdə təqaüdlərin miqdarını artırmaq və sosial qruplar üzrə diferensiallaşdırmaq istiqamətində addımlar atıb. Məsələn, 2025-ci ildən etibarən yüksək nəticə göstərən tələbələr üçün "Akademik mükafat təqaüdü" mexanizmi tətbiq olunub. Bu, təqaüd sistemində motivasiya və sosial yönlülüyü gücləndirir. Lakin bu artımların real təsirini hiss etmək üçün tələbənin aldığı məbləğ tam şəkildə ona çatmalıdır.

Hesab edirəm ki, təqaüddən qanunsuz tutulmaların qarşısı inzibati nəzarət, hüquqi mexanizmlər və ictimai şəffaflıq vasitəsilə alınmalıdır. Təqaüd tələbənin haqqıdır və ona toxunmaq təhsilin sosial dəyərlərinə toxunmaq deməkdir. Elm və Təhsil Nazirliyi bu sahədə sıfır tolerantlıq prinsipi tətbiq etməlidir — çünki hər manat tələbə üçün yemək, kitab və ya nəqliyyat haqqıdır, sistem üçünsə dövlətin təhsil siyasətinə olan inamın göstəricisi".

Telegramda izləyin