"Belə əlamətlərin məktəb psixoloqu və pedaqoji heyət tərəfindən vaxtında qeydə alınması və müdaxilə edilməsi qanunvericiliyin də tələbidir"

Ötən gün, Binəqədi rayonunda 13 yaşlı yeniyetmənin faciəli şəkildə həyatına son qoyması ilə bağlı yayılan məlumatlar cəmiyyətdə ciddi narahatlıq yaradıb. Valideynlərinin sözlərinə görə, yeniyetmə gecələr ailə yatandan sonra telefonda qorxulu və psixoloji təsirli videolara baxırmış. Onun dəftərlərində və şəxsi əşyalarında cinə bənzər, qorxulu obrazların rəsmlərinin olduğu da bildirilib. Məktəblərdə psixoloqların mövcudluğu nəzərə alınaraq belə bir sual yaranır. 13 yaşlı yeniyetmənin davranışındakı psixoloji gərginlik əlamətlərini — qorxulu videolara marağı və dəftərlərindəki narahatedici rəsmləri — məktəb psixoloqu və pedaqoji heyət vaxtında aşkar etməli idimi və bu cür halların qarşısını almaq üçün məktəbin psixoloji xidmət sistemi hansı mexanizmlərlə işləməlidir?

Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a təhsil eksperti Kamran Əsədov danışıb.

O, açıqlamasında qeyd edib ki, Binəqədidə 13 yaşlı yeniyetmə ilə bağlı baş verən faciə məktəblərdə psixoloji xidmət sisteminin nə dərəcədə funksional olduğunu, riskli davranışların nə üçün vaxtında aşkar edilmədiyini və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə təkbaşına buraxılmasının doğurduğu təhlükələrin ciddiliyini açıq şəkildə ortaya qoyur:

"Hadisədən məlum olan detallar – uşağın gecələr gizli şəkildə vahiməli və psixoloji təsirli videolara baxması, dəftərlərində qorxulu, cinvari rəsmlər çəkməsi, emosional gərginlik əlamətlərinin yaxınlarına hiss etdirə bilməməsi – göstərir ki, bu yeniyetmədə uzun müddətdir davam edən psixoloji stres və emosional pozuntu mövcud olub. Belə əlamətlərin məktəb psixoloqu və pedaqoji heyət tərəfindən vaxtında qeydə alınması və müdaxilə edilməsi qanunvericiliyin də tələbidir.

Statistika göstərir ki, UNICEF və ÜST-ün 2023 məlumatlarına əsasən, yeniyetmələr arasında özünəqəsd halları dünya üzrə ölüm səbəbləri içində ikinci yerdə dayanır və bu risk qrupu daha çox psixoloji təcrid, gizli qorxu mühiti, gecə saatlarında psixoloji ağır kontentə baxış, aqressiv və qorxulu vizualların təkrarı ilə xarakterizə olunur. Azərbaycanda aparılmış yeniyetmə davranışı monitorinqləri göstərir ki, 10–15 yaş qrupunda uşaqların 42%-i valideyn yuxuda ikən telefondan gizli istifadə edir və onların 27%-i yaşına uyğun olmayan vizual kontentə təsadüfən və ya məqsədli şəkildə baxır. Bu rəqəmlər riskin təsadüfi yox, sistemli olduğunu sübut edir.

Normativ müstəvidə "Ümumi təhsil haqqında" Qanunun 30-cu maddəsi məktəbdə psixoloji xidmətin əsas vəzifələrini – şagirdlərin psixi sağlamlığının qorunması, davranış dəyişikliklərinin davamlı monitorinqi, riskli şagirdlərin erkən aşkarlanması və valideynlərlə koordinasiya işinin aparılması – açıq şəkildə müəyyən edir. Lakin real vəziyyət göstərir ki, məktəblərin əksəriyyətində psixoloqların iş yükü çox, şagird sayı hədsiz, fərdi müşahidə sistemi isə zəifdir. Bu səbəbdən yeniyetmədə aylarla davam edən davranış dəyişikliyi məktəb mühiti tərəfindən vaxtında qeydə alınmaya bilər. Bu, sistem boşluğunun nəticəsidir.

Müsbət hal ondan ibarətdir ki, Elm və Təhsil Nazirliyi son illərdə psixoloji xidmətin standartlaşdırılması, psixoloqların təlimlərinin artırılması, məktəblərdə təhlükəsiz təhsil mühiti proqramlarının genişləndirilməsi və psixoloji xidmət ştatlarının artırılması istiqamətində real, institusional addımlar atıb. Bu addımlar psixoloji xidmətin gələcəkdə daha funksional olmasına zəmin yaradır və nazirliyin bu istiqamətdə gördüyü işlər yüksək qiymətləndirilməlidir. Lakin hadisənin özü göstərir ki, mövcud mexanizmlər hələ də reaktiv vəziyyətdədir və preventiv, yəni qabaqlayıcı model tam formalaşmayıb.

Dünya təcrübəsi ilə müqayisə aparıldıqda görünür ki, inkişaf etmiş ölkələrdə məktəb psixoloji xidmətləri yalnız "kabinet psixologiyası" ilə məhdudlaşmır. Finlandiyada məktəb psixoloqları hər sinif üçün aylıq davranış monitorinqi aparır, şagirdlərin rəsmlərini, yazılarını, sosial münasibətlərini təhlil edir, risk siqnalları aşkar edilən kimi sinif müəllimi və valideynlə dərhal görüş təşkil edir. Kanada məktəblərində "Early Warning Signs" sistemi tətbiq edilir və yeniyetmədə yuxu ritmində pozuntu, aqressiya, qapanma, qorxulu təsvirlərə maraq kimi 12 risk indikatoru üzrə məktəb avtomatik xəbərdarlıq mexanizmi yaradır. Estoniya məktəblərində psixoloq və sosial işçi birgə fəaliyyət göstərərək şagirdlərin emosional fonunu real vaxt rejimində izləyir".

Ekspert onu da vurğuladı ki, təhlil göstərir ki, bu cür halların qarşısının alınması üçün Azərbaycan məktəblərində psixoloji xidmət daha funksional modelə keçməlidir və bunun üçün üç əsas istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır:

"* Psixoloji monitorinq sistemi gücləndirilməlidir. Şagirdin davranış, rəsmlər, qeydlər, sosial münasibətlərində ani dəyişikliklər psixoloqa dərhal ötürülməlidir. Müəllimlər bu sistemin əsas halqası olmalıdır.

* Psixoloq kabinetdən kənara çıxmalı, siniflərdə müşahidə aparmalı, qrup məşğələləri keçirməli, risk qrupları üzrə fərdi iş aparmalı, valideynlərlə mütəmadi kommunikasiya qurmalıdır. Bu model Finlandiya, Kanada və Estoniya təcrübəsinin əsasını təşkil edir.

* Rəqəmsal təhlükəsizlik təhsili məcburi komponent olmalıdır. Yeniyetmələrin gecə saatlarında təhlükəli vizuallara baxması psixoloji riskin ən ciddi göstəricilərindən biridir və məktəbdə həm şagirdlər, həm valideynlər üçün rəqəmsal təhlükəsizlik dərsləri keçirilməlidir.

Bu mexanizmlər tətbiq edildikdə məktəb psixoloji xidməti struktur modeldən funksional modelə keçə bilər. Bu halda psixoloji risklər hadisədən sonra deyil, hadisədən əvvəl aşkarlanacaq. Yeniyetmənin davranışındakı qorxulu rəsmlər və gecə saatlarında psixoloji təsirli videolara maraq kimi əlamətlər vaxtında müəyyən edilsəydi, şagirdin psixoloji vəziyyətinə müdaxilə etmək, valideynlərlə əməkdaşlıq qurmaq və bu ağır faciənin qarşısını almaq mümkün olardı.

Hesab edirəm ki, məktəb psixoloji sisteminin gücləndirilməsi, monitorinq mexanizmlərinin tətbiqi, müəllim–psixoloq–valideyn koordinasiyasının artırılması və rəqəmsal təhlükəsizlik maarifləndirilməsinin genişləndirilməsi gələcəkdə bu cür halların qarşısının alınmasına real təsir göstərəcək. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu sahədə atdığı müsbət addımlar davam etdirilməli və sistem daha geniş preventiv müstəviyə keçirilməlidir".

Vüsalə İbrahimli

Telegramda izləyin