Təhsildə bərabər imkanların yaradılması üçün nə etmək lazımdır? - AÇIQLAMA

Təhsildə bərabər imkanların yaradılması ayrı-ayrı addımların cəmi deyil, bütöv sistemin fəlsəfəsinin dəyişməsidir.

Bərabərlik hər kəsə eyni resursu vermək deyil, hər kəsin ehtiyacına uyğun imkan yaratmaqdır və bu yanaşma olmadan sosial ədalət yalnız şüar olaraq qalır.

Bəs görəsən təhsildə bərabər imkanların yaradılması üçün nə etmək lazımdır?

Təhsil eksperti Kamran Əsədov bu barədə Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Təhsil haqqında" Qanunun 5-ci maddəsində təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsi dövlətin əsas vəzifəsi kimi göstərilir, lakin real göstəricilər bu prinsipin hələ də tam reallaşmadığını göstərir. Regionlar arasında nəticə fərqləri, məktəblərin maddi-texniki bazasındakı uçurum və müəllim keyfiyyəti balanssızlığı bu problemin struktur xarakter daşıdığını sübut edir.

Statistik müqayisələr bərabərsizliyin miqyasını açıq göstərir. PISA 2022 nəticələrinə görə sosial-iqtisadi statusu yüksək olan şagirdlərlə aztəminatlı ailələrdən olan şagirdlər arasında akademik fərq bir sıra ölkələrdə iki tədris ilinə bərabərdir. OECD-nin hesabatlarında vurğulanır ki, valideynin gəlir və təhsil səviyyəsi şagird nailiyyətlərinin 25-30 faizini müəyyən edir. Azərbaycanda da oxşar tendensiya müşahidə olunur: iri şəhər məktəbləri ilə ucqar bölgə məktəbləri arasında həm nəticə, həm də tədris imkanları baxımından ciddi fərqlər qalır. Bu isə göstərir ki, bərabər imkan problemi təkcə məktəbin daxilində yox, bütöv sosial sistemlə əlaqəlidir.

Əsas məsələlərdən biri maliyyələşmə modelidir. Uzun illər ərzində məktəblər faktiki olaraq eyni maliyyə çərçivəsində saxlanılıb, halbuki ehtiyaclar eyni deyil. Dünya təcrübəsində, xüsusilə Kanada və Finlandiyada, məktəblər "ehtiyaca əsaslanan maliyyə" prinsipi ilə dəstəklənir və resursu az olan məktəblərə daha çox investisiya yönəldilir. Bu yanaşma nəticəsində fərqlər azalır və ümumi keyfiyyət yüksəlir. Azərbaycanda bu istiqamətdə addımlar atılmasa, eyni şərtlərlə fərqli başlanğıca malik uşaqlardan eyni nəticəni gözləmək ədalətli deyil.

Müəllim faktoru bərabər imkanların ən həlledici komponentidir. Araşdırmalar göstərir ki, keyfiyyətli müəllim şagird nəticələrinə ailə faktorundan sonra ikinci ən güclü təsir edən amildir. Azərbaycanda yüksək nəticə göstərən müəllimlərin böyük qismi Bakı və böyük şəhərlərdə cəmləşir, regionlarda isə kadr çatışmazlığı qalır. Elm və Təhsil Nazirliyinin sertifikasiya sistemi, tam ştat modeli və müəllim hazırlığı ilə bağlı islahatları bu problemin həlli üçün düzgün və zəruri addımlardır. Bu islahatlar müəllim peşəsinin keyfiyyət meyarlarını gücləndirir və uzunmüddətli perspektivdə regionlararası fərqlərin azalmasına xidmət edir. Lakin bu siyasət region müəllimləri üçün əlavə stimullar, sosial təminatlar və peşəkar inkişaf imkanları ilə daha da gücləndirilməlidir.

Rəqəmsal bərabərlik də müasir təhsildə əsas şərtə çevrilib. Pandemiya dövründə aparılan beynəlxalq araşdırmalar göstərdi ki, internetə və texnologiyaya çıxışı olmayan şagirdlərdə öyrənmə itkisi 40 faizə qədər artır. Azərbaycanda məktəblərin böyük hissəsi internetlə təmin olunsa da, keyfiyyət, sürət və avadanlıq baxımından ciddi fərqlər qalır. Rəqəmsal resursların bərabər paylanması təmin edilmədən təhsildə keyfiyyətli rəqabətdən danışmaq mümkün deyil. Nazirliyin elektron platformalar, rəqəmsal dərsliklər və onlayn resurslar istiqamətində atdığı addımlar bu baxımdan müsbət qiymətləndirilməlidir.

İnklüziv təhsil də bərabər imkanların ayrılmaz hissəsidir. "Təhsil haqqında" Qanunda və BMT-nin müvafiq konvensiyalarında xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların təhsilə çıxış hüququ açıq şəkildə tanınır. Lakin real vəziyyət göstərir ki, məktəblərin əksəriyyəti hələ də fiziki, psixoloji və kadr baxımından inklüzivliyə tam hazır deyil. Elm və Təhsil Nazirliyinin inklüziv təhsil üzrə pilot layihələri və normativ dəyişiklikləri müsbət istiqamətdə atılmış addımlardır, lakin sistemli nəticə üçün bu yanaşma hər məktəbi əhatə etməlidir.

Mənfi tərəflərdən biri ondan ibarətdir ki, bərabər imkanlar məsələsi bəzən yalnız sosial yardım prizmasından qiymətləndirilir. Halbuki bərabərlik keyfiyyət məsələsidir. Sadəcə maddi dəstək verib tədris keyfiyyətini zəif buraxmaq real nəticə vermir. Digər risk isə formal yanaşmadır: sənədlərdə bərabərlik var, amma sinifdə yoxdur. Bu boşluq aradan qalxmadıqca təhsildə sosial lift funksiyası zəifləyəcək.

Müqayisəli təhlil göstərir ki, Estoniya, Finlandiya və Yaponiya kimi ölkələrin uğurunun əsas səbəbi bərabər imkanlarla yüksək keyfiyyəti paralel aparmalarıdır. Bu ölkələrdə məktəblər arasında fərq minimaldır, valideynin maddi durumu isə şagirdin taleyini əvvəlcədən müəyyən etmir. Azərbaycanda da bu model mərhələli şəkildə tətbiq oluna bilər və bunun institusional əsasları artıq formalaşmaqdadır.

Hesab edirəm ki, təhsildə bərabər imkanların yaradılması mümkündür, lakin bu proses zaman, siyasi iradə və ardıcıl islahatlar tələb edir. Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə atdığı addımlar istiqamət baxımından doğrudur və təhsili daha ədalətli sistemə çevirməyə xidmət edir. Əgər bu siyasət diferensial maliyyələşmə, region müəllimlərinə əlavə dəstək, rəqəmsal bərabərlik və inklüzivliyin institusionallaşması ilə tamamlanarsa, təhsil artıq fərqləri dərinləşdirən yox, onları aradan qaldıran əsas mexanizmə çevrilə bilər".

Telegramda izləyin