"Azərbaycanda hələ də təcrübə tədrisin mərkəzi elementi yox, kənar əlavəsi kimi qəbul olunur" - KAMRAN ƏSƏDOV

Azərbaycanda "təcrübə" mexanizmi ali və orta ixtisas təhsilində struktur olaraq mövcud olsa da, faktiki olaraq əmək bazarına inteqrasiya funksiyasını zəif yerinə yetirir və bu boşluğu qismən yalnız özəl sektorun və dövlətin təşviq etdiyi məqsədli proqramlar doldurur. Bəs görəsən təcrübə proqramları formal xarakter daşıyır, yoxsa tələbəni real iş həyatına hazırlayır?

Təhsil eksperti Kamran Əsədov bu barədə Sonxeber.az -a açıqlama verib::

"Apardığım təhlillərə görə son illərdə ali təhsil məzunlarının təxminən 38-42 faizi məzun olduqdan sonra ilk bir il ərzində ixtisası üzrə iş tapa bilmir, orta ixtisas təhsili məzunlarında bu göstərici 45 faizə yaxınlaşır, halbuki eyni dövrdə işəgötürənlərin 60 faizdən çoxu "uyğun praktiki bacarıqları olan kadr tapmaqda çətinlik çəkdiklərini" bildirirlər. Bu ziddiyyət göstərir ki, sistem kadr buraxır, amma əmək bazarına hazır insan yetişdirmir və əsas problem də məhz təcrübənin formal xarakter daşımasındadır.

"Təhsil haqqında" Qanunun 13-cü maddəsində təhsilin məqsədi kimi "şəxsiyyətin, cəmiyyətin və dövlətin ehtiyaclarına uyğun, rəqabətqabiliyyətli insan kapitalının formalaşdırılması" göstərilir, 19-cu maddədə isə ali və orta ixtisas təhsilinin vəzifələrindən biri kimi "əmək bazarının tələblərinə uyğun mütəxəssis hazırlığı" açıq şəkildə qeyd olunur. "Ali təhsil haqqında" müvafiq normativ aktlarda və dövlət təhsil standartlarında istehsalat təcrübəsinin tədris planının məcburi hissəsi olması təsbit edilsə də, həmin sənədlərdə təcrübənin nəticələrinin necə ölçüləcəyi, hansı real bacarıqları verməli olduğu və işəgötürənlə universitet arasında məsuliyyət bölgüsünün necə aparılacağı demək olar ki, mexaniki və zəif təsvir olunur. Nəticədə hüquqi çərçivə məqsədi düzgün müəyyənləşdirir, amma icra mexanizmi zəif qurulduğu üçün məqsəd kağız üzərində qalır.

Universitetlərdə və kolleclərdə istehsalat təcrübəsi əksər hallarda tələbənin real proseslərə cəlb edilməsi yox, sənəd dövriyyəsinin tamamlanması ilə məhdudlaşır. Tələbələrin böyük hissəsi təcrübəni ya formalaşmış əlaqələr vasitəsilə "formal iştirak" kimi keçir, ya da real iş yükü olmadan sadəcə müəssisəyə gedib-gəlir. Apardığım sorğular göstərir ki, tələbələrin təxminən 70 faizi təcrübə dövründə peşə bacarığı baxımından ciddi irəliləyiş hiss etmədiyini bildirir. Kolleclərdə vəziyyət daha ağırdır: maddi-texniki baza zəifdir, müəssisələrlə real tərəfdaşlıq yoxdur və təcrübə çox vaxt ümumiyyətlə peşə ilə əlaqəsiz mühitdə keçirilir. Bu da kolleclərin əsas missiyasına - praktik yönümlü kadr hazırlığına - ziddir. Bu səbəbdən universitetlər və kolleclər real bazara uyğunlaşmaq əvəzinə, öz daxili rahatlığını qoruyan, amma nəticə verməyən sistemə çevrilib və bu, artıq struktur böhranıdır.

Bunun fonunda Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə atdığı addımlar müsbət istiqamətdə dəyişiklik yaratmağa başlayıb. "Təhsil-sənaye əməkdaşlığı", "dual təhsil", peşə təhsilinin modernləşdirilməsi, regional bacarıq mərkəzlərinin yaradılması, özəl sektorla birgə proqramların təşviqi kimi istiqamətlər beynəlxalq təcrübəyə uyğun addımlardır. Nazirliyin məlumatına görə, peşə təhsili müəssisələrində işlə təminat göstəricisi son illərdə təxminən 30 faizdən 55 faizə yüksəlib, dual proqramlarda iştirak edənlərin isə yarıdan çoxu məzun olduqdan dərhal sonra iş tapır. Bu dinamika göstərir ki, dövlət düzgün istiqaməti seçib: təhsili əmək bazarına yaxınlaşdırmaq və real tərəfdaşlıq mexanizmləri qurmaq. Bu, həm insan kapitalının keyfiyyətini artırır, həm də işsiz məzun problemini struktur səviyyədə azaldır.

Dünya təcrübəsi ilə müqayisə etdikdə fərq daha aydın görünür. Almaniyada dual təhsil sistemində tələbələr vaxtlarının 50-70 faizini real müəssisədə keçirir və məzunların təxminən 85 faizi dərhal işlə təmin olunur. Estoniyada universitet-şirkət əməkdaşlığı çərçivəsində magistrantların yarıdan çoxu təhsil dövründə işlədiyi şirkətdə qalır. Finlandiyada ali təhsildə təcrübə yalnız müşahidə deyil, kreditlə ölçülən, nəticəyə əsaslanan fəaliyyət kimi qiymətləndirilir və bu nəticələr tələbənin diplom əlavəsində ayrıca göstərilir. Azərbaycanda isə hələ də təcrübə tədrisin mərkəzi elementi yox, kənar əlavəsi kimi qəbul olunur və əsas problemlər də buradan qaynaqlanır.

Müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, dövlət səviyyəsində problem artıq düzgün diaqnoz olunub və həll istiqamətləri müəyyənləşdirilib: əmək bazarı ilə əlaqə gücləndirilir, yeni proqramlar tətbiq olunur, peşə təhsili yenidən qurulur, özəl sektor prosesə cəlb edilir. Bu, sistemin gələcəkdə daha sağlam işləməsi üçün real əsas yaradır. Mənfi tərəf isə universitetlərin və kolleclərin böyük hissəsinin hələ də bu dəyişikliklərə adaptasiya ola bilməməsi, daxili müqavimət göstərməsi və formalizmdən çıxmaq istəməməsidir. Bu qurumlar əmək bazarının sürətlə dəyişən tələblərinə uyğunlaşmaq əvəzinə, köhnə proqramları, köhnə yanaşmaları qoruyur və nəticədə tələbəni yox, sistemi "xilas etməyə" çalışırlar.

Hesab edirəm ki, təcrübə mexanizmi Azərbaycanda potensial olaraq düzgün dizayn olunub, lakin icra mərhələsində ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinin zəifliyi səbəbindən real effektini itirib. Elm və Təhsil Nazirliyinin apardığı islahatlar bu boşluğu doldurmaq üçün doğru istiqamətdə atılmış addımlardır və artıq nəticə də verir. Universitetlər və kolleclər isə ya bu xəttə uyğunlaşmalı, real sektorla açıq və məsuliyyətli əməkdaşlığa girməli, ya da cəmiyyət qarşısında öz funksiyalarını itirdiklərini etiraf etməlidirlər. Təhsil sistemi diplom istehsal edən mexanizm yox, real insan kapitalı yaradan institut olmalıdır və təcrübə də bu prosesin mərkəzində dayanmalıdır".

Telegramda izləyin