Ölkəmizin uğurlu enerji strategiyası

Azərbaycanın enerji siyasəti uzun illər neft və qaz amili üzərində qurulsa da, son onillikdə bu yanaşmanın təkbaşına icra edilməsi ölkənin gələcək inkişaf tələblərinə cavab vermədiyi aydın şəkildə görünür. Qlobal enerji bazarlarında baş verən struktur dəyişiklikləri, iqlim gündəliyinin beynəlxalq siyasətdə prioritetə çevrilməsi, texnoloji transformasiya və xüsusilə süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat kimi yüksək enerji tələb edən sahələrin sürətli inkişafı Azərbaycan üçün enerji siyasətində yeni mərhələnin başlanmasını zəruri edib. Bu kontekstdə bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı artıq alternativ seçim deyil, strateji dövlət siyasətinin əsas sütunlarından biri kimi formalaşır.
Azərbaycanın bərpaolunan enerji siyasətinin əsas hədəfləri 2020-ci ildən etibarən konseptual şəkildə müəyyənləşdirilib. 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisinin qoyuluş gücündə bərpaolunan enerji mənbələrinin payının 30 faizə çatdırılması məqsədi həm daxili enerji balansının şaxələndirilməsi, həm də ölkənin ixrac imkanlarının genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu hədəf təsadüfi müəyyənləşdirilməyib. Aparılan texniki qiymətləndirmələr göstərir ki, Azərbaycanın bərpaolunan enerji potensialı regional və qlobal miqyasda diqqət çəkən səviyyədədir. Quruda 135 QVt, Xəzər dənizində isə 157 QVt həcmində texniki potensial ölkənin gələcək enerji xəritəsini köklü şəkildə dəyişə biləcək imkanlar yaradır.
Bərpaolunan enerji siyasətinin mərkəzində təkcə enerji istehsalı dayanmır. Bu siyasət, eyni zamanda, iqtisadiyyatın strukturunun yenilənməsi, ixracın şaxələndirilməsi, enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi və karbon emissiyalarının azaldılması kimi bir-biri ilə sıx bağlı strateji məqsədlərə xidmət edir. Ən mühüm məqamlardan biri isə ondan ibarətdir ki, yaşıl enerji mənbələrinin genişlənməsi ölkənin təbii qaz resurslarından daha səmərəli istifadəyə şərait yaradır. Elektrik enerjisi istehsalında qazdan istifadənin azalması həmin həcmlərin ixrac bazarlarına yönəldilməsinə imkan verir ki, bu da Azərbaycanın enerji ixracatçısı kimi mövqeyini daha da gücləndirir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının, eləcə də Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaşıl enerji zonası elan edilməsi bərpaolunan enerji siyasətinin postmüharibə reallıqları ilə üzvi şəkildə uzlaşdırıldığını göstərir. Bu ərazilərdə bərpaolunan enerji resurslarının texniki potensialının Qarabağ və Şərqi Zəngəzur üzrə 10 QVt, Naxçıvan üzrə isə 5 QVt səviyyəsində qiymətləndirilməsi yalnız energetika deyil, həm də regional inkişaf baxımından mühüm perspektivlər açır. Müasir enerji infrastrukturu bu bölgələrdə sənayeləşməni sürətləndirir, yeni iş yerləri yaradır və əhalinin dayanıqlı məskunlaşması üçün iqtisadi əsas formalaşdırır.
Bərpaolunan enerji sahəsində beynəlxalq əməkdaşlıq Azərbaycanın enerji siyasətinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilib. "Masdar", "ACWA Power", BP və Çin şirkətləri ilə birgə həyata keçirilən layihələr təkcə maliyyə və texnologiya transferi deyil, eyni zamanda, qabaqcıl idarəetmə təcrübəsinin ölkəyə gətirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Günəş və külək stansiyalarının tikintisi daxili istehlakı təmin etməklə yanaşı, ixracyönümlü enerji istehsalına və yüksək enerji tutumlu sahələrin, xüsusilə data mərkəzlərinin fəaliyyətinə dayanıqlı əsas yaradır.
Məhz bu məqamda bərpaolunan enerjinin süni intellekt və rəqəmsal infrastrukturlar üçün əhəmiyyəti ön plana çıxır. Data mərkəzləri, bulud texnologiyaları, böyük məlumat bazaları və süni intellekt sistemləri fasiləsiz və böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb edir. Bu sahələr üçün enerji təminatının sabit, etibarlı və uzunmüddətli olması həlledici amildir. Yaşıl enerji mənbələri isə bu tələblərə cavab verməklə yanaşı, ekoloji baxımdan da dayanıqlı həll təqdim edir. Azərbaycan üçün bu, ölkənin regionda rəqəmsal texnologiyalar və innovasiya mərkəzinə çevrilməsi yolunda mühüm üstünlükdür.
Elektrik enerjisinin istehsalında bərpaolunan enerji mənbələrinin payının 2027-ci ildə 25 faizə, 2030-cu ildə isə 30 faizə çatdırılması proqnozu real layihələr və konkret investisiyalar üzərində qurulur. Bu artım təkcə statistik göstərici deyil, eyni zamanda, enerji sisteminin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçidi deməkdir. Şəbəkənin dayanıqlılığı, enerji mənbələrinin balanslaşdırılması və ötürücü xətlərin modernləşdirilməsi bu prosesin ayrılmaz hissəsidir.
Yaşıl enerji dəhlizləri Azərbaycanın Avropa ilə enerji əməkdaşlığında da yeni imkanlar açır. Qara dəniz üzərindən yaşıl enerjinin ötürülməsi ideyası ölkəmizi yalnız qaz deyil, eyni zamanda, bərpaolunan enerji ixracatçısına çevirmək potensialı yaradır. Bu isə Azərbaycanın beynəlxalq enerji bazarlarında rolunu genişləndirir və onu qlobal enerji keçidinin aktiv iştirakçısına çevirir.
Bərpaolunan enerji siyasəti həm də iqlim öhdəlikləri kontekstində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Karbon emissiyalarının azaldılması, ekoloji tarazlığın qorunması və yaşıl inkişaf prinsiplərinin tətbiqi Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunu gücləndirir. Bu yanaşma ölkənin yalnız enerji istehsalçısı kimi deyil, məsuliyyətli və müasir dövlət kimi tanınmasına xidmət edir.
Nəticə etibarilə Azərbaycanın bərpaolunan enerji siyasəti ayrı-ayrı layihələrin cəmi deyil, uzunmüddətli strateji baxışın təzahürüdür. Bu siyasət enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi inkişaf, rəqəmsal transformasiya və beynəlxalq əməkdaşlıq kimi əsas istiqamətləri vahid konsepsiya daxilində birləşdirir. Yaşıl enerji həm ölkənin daxili tələbatını ödəyir, həm ixrac imkanlarını genişləndirir, həm də gələcəyin iqtisadiyyatını formalaşdıran sahələr üçün etibarlı enerji bazası yaradır. Azərbaycan bu yolla təkcə regionda deyil, daha geniş coğrafiyada enerji keçidinin fəal iştirakçısı kimi mövqeyini möhkəmləndirir.

Ramil Qədimquliyev - hüquqşünas, BDU-nin doktorantı

Telegramda izləyin