Heç bir iddia Vətəndən, heç bir təəssübkeşlik Dövlətçilikdən üstün deyil!

Dövlətçilik, dünyəvi təhsil və maarifçilik milli gələcəyimizin müzakirə mövzusu deyil, qorunmalı və yaşadılmalı olan əsas dəyərlərdir.

Tarix hər bir xalqa zaman-zaman seçim qarşısında qalmaq sınağı yaşadır: cəmiyyətin gələcəyini sağlam düşüncə, elm və hüquq üzərində qurmaq, yoxsa fərdi iddiaların, kor-koranə təəssübkeşliyin və köhnəlmiş düşüncə qəliblərinin təsirinə təslim olmaq. Belə məqamlarda verilən qərarlar yalnız bu günə deyil, gələcək nəsillərin dünyagörüşünə, düşüncə tərzinə və mənəvi istiqamətinə də təsir göstərir.

Bu gün məktəb, təhsil və vahid məktəbli geyimi ətrafında aparılan müzakirələrə də məhz bu məsuliyyət prizmasından yanaşmalıyıq. Çünki söhbət təkcə geyimdən, qaydadan və ya şəxsi seçimdən getmir. Söhbət dövlətin müəyyən etdiyi hüquqi çərçivəyə münasibətdən, dünyəvi təhsilin mahiyyətindən və məktəbin hansı dəyərləri qoruyacağından gedir.

Azərbaycan maarifçiliyinin görkəmli nümayəndəsi Ömər Faiq Nemanzadənin mübarizə apardığı cəhalət və gerilik bu gün başqa formalarda qarşımıza çıxa bilər. Zaman dəyişir, vasitələr yenilənir, lakin maarifçiliyin əsas çağırışı dəyişmir: insanı düşünməyə, sorğulamağa, biliyə əsaslanmağa və ictimai məsuliyyətini dərk etməyə sövq etmək. Çünki cəmiyyətin tərəqqisi yalnız yeni binalar tikməklə, müasir texnologiyalar tətbiq etməklə deyil, hər şeydən əvvəl düşünən, araşdıran və məsuliyyət daşıyan insan yetişdirməklə mümkündür.
Dövlətçilik - ortaq məsuliyyətimiz

Vətən insanın doğulduğu torpaq, tarixi yaddaşı, dili və mənəvi bağlılığıdır. Dövlət isə bu Vətənin müstəqilliyini, suverenliyini və hüquqi nizamını qoruyan əsas institutlar sistemidir. Bu iki anlayış bir-birini tamamlayır və milli varlığımızın bütövlüyünü təşkil edir.

Dövlətçilik hər kəsin eyni düşünməsi demək deyil. Fərqli fikirlər, şəxsi inanclar və dünyagörüşləri cəmiyyətin təbii reallığıdır. Lakin fərqliliklər ümumi hüquqi nizamı əvəz edə bilməz. Heç bir şəxsi mövqe özünü qanundan üstün tutmamalı, heç bir qrupun iddiası ümumi mənafeyi kölgədə qoymamalıdır.

Dövlətin gücü insanları bir-birinə bənzətməkdə deyil, fərqli düşüncələrə malik vətəndaşlar üçün ortaq hüquqi çərçivə yaratmaqdadır. Həmin çərçivəyə hörmət isə yalnız dövlət orqanlarının deyil, hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir.

Vətən sevgisi duyğudan başlayır, dövlətçilik isə həmin sevginin məsuliyyətli əmələ çevrilməsi ilə möhkəmlənir. Vətənini sevən insan onun müstəqilliyini, qanunlarını, təhsil sistemini və gələcəyini qorumağın əhəmiyyətini anlayır. Milli maraqlar yalnız şüarlarla deyil, hüquqa hörmət, vicdanlı davranış və ictimai məsuliyyətlə müdafiə olunur.

Dövlətçilik yalnız söylədiyimiz fikir deyil, yaşatdığımız dəyərdir. Onun gücü hər bir vətəndaşın hüquqa münasibətində, ictimai məsuliyyətində və Vətənin gələcəyinə xidmət edən əməlində təzahür edir.

Məktəb hansı gələcəyi yetişdirir?

Məktəb dövlətin gələcəyinin formalaşdığı ən mühüm ictimai məkanlardan biridir. Burada yalnız bilik verilmir; uşağın dünyanı anlama üsulu, fərqli fikirlərə münasibəti, məsuliyyət hissi və vətəndaşlıq şüuru da formalaşır. Şagird fizikanı öyrənərkən təbiət qanunlarını, tarixi öyrənərkən faktları və mənbələri, biologiyanı öyrənərkən elmi izahları mənimsəməlidir. O, eşitdiyi hər fikri həqiqət saymamağı, iddianı sübutdan ayırmağı və sual verməkdən çəkinməməyi bacarmalıdır.

Maarifçi məktəbin məqsədi yalnız imtahanlarda yüksək nəticə göstərən şagird yetişdirmək deyil. Məktəb həm də müstəqil düşünən, hüquq və öhdəliklərini bilən, başqasının ləyaqətinə hörmət edən, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyan şəxsiyyət formalaşdırmalıdır.

Bu baxımdan dünyəvi təhsil prinsipinin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünyəvilik dinə düşmənçilik deyil; təhsilin elmi biliklərə, hüquqi prinsiplərə və vətəndaşların bərabərliyinə əsaslanmasıdır. İnsanların dini inanclarına hörmət etməklə məktəbin dünyəvi mahiyyətini qorumaq bir-birinə zidd deyil.

Dini inancın özü fanatizm demək deyil. Fanatizm istər dini, istər siyasi, istərsə də ideoloji formada təzahür etsin, fərqli düşüncəyə dözümsüzlük yaratdıqda və şəxsi iddianı hamı üçün məcburi həqiqətə çevirməyə çalışdıqda ictimai problemə çevrilir.

Məktəb belə halların qarşısında elmi düşüncəni, tənqidi təfəkkürü, hüquqi savadlılığı və maarifçiliyi əsas tutmalıdır. Çünki uşağı əsassız iddialardan qorumağın yolu onu qorxutmaq deyil, həqiqəti araşdırmağı, faktları təhlil etməyi və öz mühakiməsinə əsaslanmağı öyrətməkdir.
Məktəb yalnız bilikli deyil, düşüncəsi azad, mövqeyi əsaslandırılmış, milli kimliyi möhkəm və hüquqi məsuliyyəti aydın olan nəsil yetişdirməlidir. Çünki sabahın güclü dövləti bu günün düşünən şagirdlərindən başlayır.

Vahid məktəbli forması - qaydanın arxasındakı prinsip

Vahid məktəbli geyimi məsələsinə də yalnız zahiri görünüş prizmasından yanaşmaq düzgün deyil. Məktəbli forması təhsil mühitində ortaq qaydanı, nizam-intizamı və məktəbə mənsubiyyət hissini ifadə edən vasitələrdən biri ola bilər.

Uşaqlar məktəbə ailələrinin maddi imkanlarını nümayiş etdirmək üçün deyil, öyrənmək və inkişaf etmək üçün gəlirlər. Geyimin marka və qiymət üzərindən sosial fərqləndirmə vasitəsinə çevrilməsi arzuolunmaz müqayisələr yarada bilər. Vahid forma bu fərqlərin görünən təsirini müəyyən qədər azaltmağa və diqqəti daha çox təhsilə yönəltməyə kömək edir.

Lakin vahid formanın əhəmiyyəti yalnız geyimlə məhdudlaşmır. Əsas məsələ ümumi qaydanın mahiyyətini anlamaq və onu ədalətlə tətbiq etməkdir. Heç bir şagird geyiminə görə alçaldılmamalı, maddi çətinlik yaşayan ailə təzyiqlə üzləşməməlidir. Qayda insan ləyaqətini zədələmək üçün deyil, ortaq nizam yaratmaq üçün mövcuddur.
Eyni zamanda, hər bir şəxsi istəyin ümumi qaydanı avtomatik olaraq qüvvədən salmalı olduğunu düşünmək də düzgün deyil. İctimai həyat ortaq prinsiplər, qarşılıqlı hörmət və hüquqi çərçivə əsasında təşkil olunur. Qaydaları müzakirə etmək, onların təkmilləşdirilməsini tələb etmək vətəndaş hüququdur. Bununla yanaşı, şəxsi mövqeyi hamı üçün mütləq norma saymaq da doğru yanaşma deyil.

Dövlətin qəbul etdiyi qərarlar hüquqa, ictimai marağa və insan ləyaqətinə uyğun olmalıdır. Dövlətçilik həm ümumi qaydalara hörmət etməyi, həm də həmin qaydaların ədalətli və hüquqi əsaslarla tətbiqinə məsuliyyətlə yanaşmağı tələb edir.

Vahid məktəbli forması dövlətçilik şüurunun və dünyəvi təhsilin yeganə göstəricisi deyil. Lakin ədalətli tətbiq olunduqda o, ortaq məktəb mədəniyyətinin, bərabər münasibətin və ümumi məsuliyyətin ifadəsinə çevrilə bilər. Əsas məqsəd qaydanı sadəcə tətbiq etmək deyil, onun arxasında dayanan ictimai mənafeyi də anlamaqdır. Maarifçilik olmadan tərəqqi mümkün deyil

Cəmiyyətin problemlərindən biri bəzən yanlış fikrin mövcudluğu deyil, həmin fikrin sorğulanmaz həqiqət kimi təqdim edilməsidir. İnsan sübut əvəzinə emosiyaya, bilik əvəzinə şayiəyə üstünlük verdikdə düşüncə inkişafdan qalır. Sual verməkdən çəkinən insan isə başqalarının təsiri altına düşməyə daha açıq olur.

Maarifçilik insanları təhqir etmək, inancları alçaltmaq və ya cəmiyyəti qarşı-qarşıya qoymaq demək deyil. Onun məqsədi insanı düşünməyə, faktları araşdırmağa və qərarlarını əsaslandırmağa təşviq etməkdir. Maarifçiliyin gücü səsin yüksəkliyində deyil, arqumentin möhkəmliyindədir.

Ömər Faiq Nemanzadənin təmsil etdiyi maarifçilik irsinin bu gün də əhəmiyyətini qorumasının səbəbi məhz budur: cəmiyyətin gələcəyi iddiaların sərtliyi ilə deyil, düşüncənin dərinliyi və biliyin gücü ilə formalaşır.

Məktəb uşağa həm milli kimliyini sevməyi, həm də dünyanın elmi nailiyyətlərinə açıq olmağı öyrətməlidir. Məqsəd kor-koranə itaət edən və ya bütün ortaq qaydaları rədd edən fərd yetişdirmək deyil. Məqsəd hüquqlarını bilən, azad düşünən və azadlığın məsuliyyət tələb etdiyini anlayan vətəndaş formalaşdırmaqdır.
Vətənə sədaqət sözlə deyil, məsuliyyətlə ölçülür

Vətənpərvərlik yalnız bayrağa sevgi, tarixi qürur və gözəl ifadələrdən ibarət deyil. O, gündəlik əməldə, qanuna münasibətdə, dürüstlükdə, zəhmətdə və ümumi mənafeyə xidmətdə özünü göstərir.

Dövlətini sevən müəllim keyfiyyətli təhsil verir, alim elmi dürüstlüyünü qoruyur, vətəndaş başqasının haqqına hörmət edir, gənc isə bilik və bacarıqlarını inkişaf etdirərək ölkəsinin tərəqqisinə töhfə verməyə çalışır. Vətənə xidmət hər kəsin öz sahəsində məsuliyyətini yerinə yetirməsindən başlayır. Güclü dövlətin təməli yalnız iqtisadi imkanlar və müdafiə qüdrəti deyil; savadlı insan, işlək hüquqi sistem, sağlam ictimai düşüncə və gələcəyinə inanan cəmiyyətdir.

Məktəb bu təməlin formalaşmasında əvəzsiz rol oynayır. Bu gün məktəbdə yetişən nəsil sabah ölkənin idarəçiliyində, elmində, iqtisadiyyatında və ictimai həyatında söz sahibi olacaq. Buna görə məktəbdə qorunan dəyərlər gələcək dövlətin intellektual və mənəvi gücünə çevrilir.

Gələcəyimizi hansı dəyərlər üzərində qururuq?

Müzakirənin mahiyyəti bir geyim qaydasından daha genişdir. Əsas məsələ cəmiyyət olaraq hansı prinsipləri müdafiə etdiyimiz, uşaqlarımıza hansı düşüncə tərzini aşıladığımız və dövlətçiliyi hansı mənəvi-intellektual dayaqlar üzərində möhkəmləndirdiyimizdir.

Şəxsi inanclar hörmətə layiqdir, fərqli fikirlər dinlənilməlidir, qanuni tələblər müzakirə oluna bilər. Lakin bu azadlıqlar qarşılıqlı hüquqa hörmət və ümumi məsuliyyətlə yanaşı mövcud olur. Heç bir təəssübkeşlik başqasının hüququnu üstələməməli, heç bir fərdi iddia ümumi hüquqi nizamın əhəmiyyətini kölgədə qoymamalıdır.

Vətən bizim tarixi yaddaşımız, dövlət müstəqilliyimizin və hüquqi varlığımızın dayağı, maarifçilik isə gələcəyimizi şüurlu şəkildə qurmağın yoludur. Məktəbin missiyası bu dəyərləri bir-birinə qarşı qoymaq deyil, onları vahid və sağlam təhsil mədəniyyətində birləşdirməkdir. Vətəninə bağlı, dövlətinin hüquqi əsaslarını anlayan, elmə inanan, fərqli düşüncəyə hörmət edən və məsuliyyətli qərarlar verən nəsil yetişdirməkdir.

Dövlətin gücü yalnız sərhədlərinin qorunmasında deyil, həmin sərhədlər daxilində yaşayan insanların düşüncəsində, vicdanında və əməlində də təzahür edir. Vətəni sevmək onun gələcəyinə sahib çıxmaq, dövlətçiliyi qorumaq isə həmin gələcəyin hüquqi, elmi və mənəvi əsaslarını möhkəmləndirməkdir. Heç bir iddia Vətəndən, heç bir təəssübkeşlik Dövlətçilikdən üstün deyil! Bu fikir yalnız bir şüar deyil, gələcək nəsillər qarşısında daşıdığımız məsuliyyətin ifadəsidir.

Kəmalə Cavadova
Fəlsəfə Elmləri Doktoru, Evrika Liseyinin Beynəlxalq Bölmə üzrə direktor müavini

Telegramda izləyin