İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili: Azərbaycanın güc amilləri, strateji seçimləri və gələcəyin çağırışları

2026-cı il oktyabrın 15-də İlham Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsindən 23 il ötür. Bu tarix Azərbaycanın müasir siyasi tarixinin mühüm mərhələsini təhlil etmək, dövlətin inkişaf istiqamətlərini, geosiyasi mövqeyində baş verən dəyişiklikləri və qarşıdakı dövrün əsas çağırışlarını qiymətləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir. 2003-cü ildən etibarən Azərbaycan enerji siyasəti, iqtisadi inkişaf, ordu quruculuğu, xarici əlaqələr və ərazi bütövlüyü məsələləri üzrə bir sıra mühüm mərhələlərdən keçib. Bu dövrün əsas xüsusiyyəti dövlətin iqtisadi resurslarının, hərbi imkanlarının və diplomatik fəaliyyətinin milli təhlükəsizlik və suverenlik məqsədləri ilə əlaqələndirilməsi olub.

İlham Əliyevin prezidentliyinin başlanğıcı Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi siyasi kursun davam etdirilməsi ilə səciyyələnirdi. Sonrakı illərdə bu kurs iqtisadiyyatın inkişafı, enerji infrastrukturunun genişləndirilməsi, regionların yenilənməsi və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətlərində həyata keçirilən siyasətlə müşayiət olundu. Lakin 23 illik dövrün analitik qiymətləndirilməsi yalnız görülən işlərin sadalanmasını deyil, həmin siyasətin nəticələrinin, imkanlarının və məhdudiyyətlərinin də nəzərdən keçirilməsini tələb edir.

Bu illərdə Azərbaycanın inkişaf modelinin əsas dayaqlarından biri enerji sektoru olub. Neft və qaz ixracı dövlətin maliyyə imkanlarının genişlənməsinə, infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsinə və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin inkişafına şərait yaradıb. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr Azərbaycanın enerji təchizatçısı və tranzit tərəfdaş kimi əhəmiyyətini artırıb. Enerji siyasəti ölkənin xarici iqtisadi əlaqələrində mühüm vasitəyə çevrilib və Azərbaycanın regional əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirib.
Bununla belə, enerji gəlirlərinə əsaslanan inkişaf modelinin uzunmüddətli davamlılığı iqtisadiyyatın şaxələndirilməsindən asılıdır. Dünya bazarlarında enerji qiymətlərinin dəyişməsi, yaşıl enerji keçidi və texnoloji yeniliklər ölkələrin iqtisadi strategiyalarına yeni tələblər qoyur. Azərbaycan üçün əsas məsələ mövcud enerji potensialından əldə olunan imkanları sənaye, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal iqtisadiyyat, turizm və innovasiya sahələrinin inkişafına yönəltməkdir. Qeyri-neft sektorunda məhsuldarlığın yüksəldilməsi, sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması və yeni iş yerlərinin yaradılması iqtisadi artımın əhalinin rifahına daha geniş təsir göstərməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Prezident İlham Əliyevin hakimiyyəti dövrünün ən mühüm tarixi hadisəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə bağlı proseslərdir. 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi regionun hərbi-siyasi reallıqlarını dəyişdirdi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan öz suverenliyinin bütün ərazisində bərpa olunduğunu elan etdi. Bu hadisələr ölkənin təhlükəsizlik strategiyasında yeni mərhələ yaratdı və Qarabağ məsələsinin əvvəlki hərbi-siyasi mərhələsini başa çatdırdı.

Bu nəticələrin strateji əhəmiyyəti yalnız hərbi müstəvidə qiymətləndirilməməlidir. Ərazi bütövlüyünün bərpası Azərbaycanın dövlət idarəçiliyi, regional inkişafı və xarici siyasəti qarşısında yeni imkanlarla yanaşı, yeni öhdəliklər də yaradıb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, mina təhlükəsinin aradan qaldırılması, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı və iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması uzunmüddətli yanaşma tələb edir. Böyük Qayıdışın uğuru əhalinin həmin ərazilərdə daimi yaşayışının, məşğulluğunun, təhsil və səhiyyə xidmətlərinə çıxışının təmin edilməsindən asılıdır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası ölkənin iqtisadi gələcəyi baxımından da mühüm sınaqdır. Yeni yolların, yaşayış məntəqələrinin və sosial obyektlərin tikilməsi zəruri mərhələdir, lakin davamlı inkişaf üçün həmin ərazilərdə istehsalın, sahibkarlığın və xidmət sektorunun genişlənməsi vacibdir. Dövlət investisiyalarının uzunmüddətli iqtisadi nəticələr yaratması, yerli əhalinin məşğulluğunun təmin olunması və özəl sektorun prosesə cəlb edilməsi bərpa siyasətinin səmərəliliyini müəyyən edən əsas amillərdir.

Azərbaycanın xarici siyasətində Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin inkişafı, Avropa ilə enerji əməkdaşlığı və digər tərəfdaşlarla münasibətlərin genişləndirilməsi mühüm yer tutur. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərində iştirak üçün imkanlar yaradır. Bu imkanlardan istifadə ölkənin tranzit və logistika potensialını artırmaqla yanaşı, regional iqtisadi əlaqələrdə rolunu da gücləndirə bilər.

Lakin dəyişən geosiyasi şərait Azərbaycanın xarici siyasətindən ardıcıl və çevik yanaşma tələb edir. Regional münaqişələr, böyük dövlətlər arasında rəqabət, enerji bazarlarında dəyişikliklər və nəqliyyat marşrutları uğrunda mübarizə ölkənin qarşısında yeni risklər yaradır. Bu şəraitdə milli maraqların qorunması ilə yanaşı, beynəlxalq hüquqa əsaslanan əməkdaşlıq, iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi və diplomatik kanalların fəal saxlanılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Prezidentliyin 23 illik dövrünün təhlili dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti məsələsini də gündəmə gətirir. İqtisadi və hərbi potensialın artması dövlətin imkanlarını genişləndirsə də, uzunmüddətli inkişafın təmin olunması üçün hüququn aliliyi, məhkəmə sisteminin etibarlılığı, dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti və ictimai hesabatlılıq mühüm rol oynayır. Vətəndaşların hüquqlarının qorunması, korrupsiyaya qarşı mübarizə və dövlət institutlarına ictimai etimadın gücləndirilməsi iqtisadi tərəqqinin dayanıqlı olması üçün əsas şərtlərdəndir.

Sosial-iqtisadi siyasətin nəticələri də dövlətin inkişaf modelini qiymətləndirmək üçün vacib göstəricilərdir. Əhalinin gəlirləri, məşğulluq imkanları, təhsil və səhiyyənin keyfiyyəti, regionların iqtisadi fəallığı və gənclərin əmək bazarına çıxışı iqtisadi artımın cəmiyyətə təsirini müəyyənləşdirir. Azərbaycanın gələcək rəqabət qabiliyyəti yalnız təbii ehtiyatlardan deyil, insan kapitalından, elmi potensialdan, innovasiyadan və müasir texnologiyaların tətbiqindən də asılı olacaq.

Nəticə etibarilə, İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və hərbi tarixində mühüm dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Bu dövrün əsas nəticələri sırasında enerji infrastrukturunun inkişafı, beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi, hərbi potensialın gücləndirilməsi və ərazi bütövlüyünün bərpası xüsusi yer tutur. Eyni zamanda, növbəti mərhələnin uğuru iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, Qarabağda davamlı məskunlaşmanın təmin edilməsi, regional sülhün möhkəmləndirilməsi, hüquqi institutların inkişafı və sosial rifahın yüksəldilməsi ilə müəyyən olunacaq.

Azərbaycanın qarşısında duran əsas strateji məsələ əldə etdiyi siyasi və hərbi nəticələri uzunmüddətli iqtisadi və sosial üstünlüklərə çevirməkdir. Bunun üçün dövlət resurslarının səmərəli idarə olunması, rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyatın qurulması, insan kapitalına investisiyaların artırılması və vətəndaşların hüquqlarının etibarlı qorunması vacibdir. Məhz bu istiqamətlərdə əldə ediləcək nəticələr Azərbaycanın növbəti inkişaf mərhələsinin dayanıqlılığını müəyyən edəcək.

Müşfiq Məmmədli
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin