İlham Əliyevin Türkmənistan səfəri: Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində yeni strateji mərhələ

Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana işgüzar səfəri Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyində mühüm hadisə olmaqla yanaşı, ölkənin son illərdə Mərkəzi Asiya istiqamətində həyata keçirdiyi ardıcıl və məqsədyönlü siyasətin məntiqi davamıdır. İlk baxışdan səfəri Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin növbəti inkişaf mərhələsi kimi qiymətləndirmək mümkün olsa da, prosesin geosiyasi mahiyyəti daha genişdir. Burada söhbət Xəzər hövzəsində yeni iqtisadi və siyasi əlaqələr sisteminin formalaşmasından, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında bağlantıların gücləndirilməsindən və Azərbaycanın dəyişən Avrasiya geosiyasətində öz strateji mövqeyini daha da möhkəmləndirməsindən gedir.

Prezident İlham Əliyevin Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə iştirakı xüsusi diqqət çəkir. Çünki Azərbaycan coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyanın tərkib hissəsi olmasa da, artıq bu regionun siyasi və iqtisadi gündəliyində mühüm tərəfdaş kimi qəbul olunur. Bu, son illərdə Bakı ilə Mərkəzi Asiya paytaxtları arasında qurulan intensiv siyasi dialoqun nəticəsidir.

Əslində, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində baş verən dəyişiklik son illərin ən mühüm xarici siyasət tendensiyalarından biridir. Əvvəllər Azərbaycanın xarici siyasətində əsas diqqət Cənubi Qafqaz, Qarabağ məsələsi, enerji təhlükəsizliyi və Avropa ilə əlaqələrə yönəlirdisə, bu gün Mərkəzi Asiya istiqaməti ayrıca strateji xətt kimi formalaşıb.

Bunun bir neçə səbəbi var.Əvvəla, dünya iqtisadiyyatında və geosiyasətində nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyəti sürətlə artır. Böyük güclər arasında geosiyasi rəqabət, ənənəvi ticarət yollarında yaranan risklər və enerji təhlükəsizliyi məsələləri alternativ marşrutlara ehtiyacı artırıb. Belə bir şəraitdə Xəzər dənizi və onun ətrafında yerləşən ölkələrin strateji əhəmiyyəti yüksəlib.

Azərbaycan bu dəyişiklikləri vaxtında qiymətləndirən dövlətlərdən biridir.

Bakı son illərdə öz coğrafi mövqeyini sadəcə coğrafi üstünlük kimi deyil, siyasi və iqtisadi kapital kimi formalaşdırmağa çalışıb. Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu bağlantıları, avtomobil yolları, logistika imkanları və digər infrastruktur layihələri Azərbaycanın Şərqlə Qərb arasında mühüm nəqliyyat qovşağına çevrilməsinə xidmət edir.

Bu prosesdə Mərkəzi Asiyanın rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistan kimi dövlətlər öz məhsullarını dünya bazarlarına daha təhlükəsiz və alternativ marşrutlarla çıxarmaqda maraqlıdırlar. Azərbaycan isə həmin marşrutun Xəzərin qərb sahilində yerləşən əsas halqasıdır.

Burada qarşılıqlı strateji maraq yaranır.

Mərkəzi Asiya üçün Azərbaycan Avropaya çıxış imkanlarından biridir. Azərbaycan üçün isə Mərkəzi Asiya yeni yük, enerji, investisiya və ticarət imkanları deməkdir. Bu qarşılıqlı asılılıq iki region arasında münasibətləri sadəcə diplomatik tərəfdaşlıqdan strateji əməkdaşlıq səviyyəsinə qaldırır.

Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Türkmənistan səfərinin mühüm istiqamətlərindən biri də Xəzərin iki sahili arasında əlaqələrin daha da gücləndirilməsidir.

Türkmənistan bu prosesdə xüsusi yer tutur. Ölkənin böyük enerji ehtiyatları və Xəzər sahilində yerləşməsi onu regional enerji və nəqliyyat layihələri baxımından mühüm tərəfdaşa çevirir. Azərbaycan isə öz növbəsində Türkmənistanın Avropa və digər beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarının genişləndirilməsində mühüm rol oynaya bilər.

İki ölkə arasında münasibətlərin inkişafı yalnız iqtisadi maraqlarla məhdudlaşmır. Azərbaycan və Türkmənistanı tarixi və mədəni bağlar, türk dünyasına mənsubluq və ortaq geosiyasi maraqlar da birləşdirir.

Son illərdə Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərində müşahidə olunan yüksək səviyyəli siyasi dialoq bunun təsdiqidir. Qarşılıqlı səfərlər və liderlər arasında mütəmadi təmaslar iki ölkənin münasibətlərində yeni səhifənin açıldığını göstərir.

Burada enerji amilini xüsusi qeyd etmək lazımdır.

Azərbaycan uzun illərdir Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Lakin enerji bazarında baş verən dəyişikliklər Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açır. Məsələ artıq yalnız neft və qaz ixracından getmir. Yaşıl enerji, elektrik enerjisi, enerji dəhlizləri və bərpaolunan enerji potensialının istifadəsi gələcəyin əsas istiqamətlərinə çevrilir.

Mərkəzi Asiya ölkələri bu baxımdan böyük potensiala malikdir. Günəş və külək enerjisi imkanları, geniş ərazilər və enerji istehsalı üçün əlverişli şərait regionu gələcəkdə yaşıl enerji istehsalçılarından birinə çevirə bilər. Azərbaycan isə Xəzər üzərindən və öz enerji infrastrukturu vasitəsilə bu potensialın Avropa istiqamətində daşınmasında mühüm rol oynaya bilər.

Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığın inkişafı da bu baxımdan təsadüfi deyil. Bu proses gələcəkdə Xəzərin hər iki sahilini birləşdirən yeni enerji xəttinin formalaşmasına gətirib çıxara bilər.

Beləliklə, Azərbaycan üçün Xəzər yalnız neft və qazın daşındığı məkan deyil, gələcəyin enerji və nəqliyyat sisteminin mühüm hissəsidir.

İlham Əliyevin Türkmənistan səfərinin siyasi əhəmiyyətini artıran digər məsələ Orta Dəhlizdir. Son illərdə bu marşruta beynəlxalq maraq ciddi şəkildə artıb. Çin və Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan nəqliyyat xəttinin əsas elementlərindən biri olan Orta Dəhliz Azərbaycan ərazisindən keçməklə Xəzər üzərindən Gürcüstan və Türkiyə istiqamətində davam edir.

Bu dəhlizin inkişafı Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını artırmaqla yanaşı, ölkənin siyasi çəkisini də yüksəldir.

Çünki müasir dünyada mühüm tranzit qovşağına çevrilən ölkənin beynəlxalq danışıqlarda imkanları da genişlənir. Bir dövlət nə qədər çox ölkəni öz infrastrukturu vasitəsilə bir-birinə bağlayırsa, onun regional proseslərdə əhəmiyyəti də bir o qədər artır.

Azərbaycanın strategiyası məhz bu üstünlükdən istifadə etməyə yönəlib.

Lakin burada bir məqamı da qeyd etmək lazımdır: Orta Dəhlizin uğuru yalnız Azərbaycanın səylərindən asılı deyil. Marşrut boyunca yerləşən bütün dövlətlərin koordinasiyalı fəaliyyəti, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, liman və dəmir yolu infrastrukturunun inkişafı, daşınma müddətinin və xərclərinin azaldılması vacibdir.

Bu səbəbdən Prezident İlham Əliyevin Mərkəzi Asiya liderləri ilə intensiv siyasi təmasları iqtisadi layihələrin reallaşdırılması üçün siyasi zəmin yaradır.

Başqa sözlə, Bakı nəqliyyat dəhlizinin yalnız Azərbaycan hissəsini deyil, bütöv marşrutu düşünür.

Bu yanaşma Azərbaycanın xarici siyasətinin daha geniş xüsusiyyətini ortaya qoyur: siyasi diplomatiya ilə iqtisadi maraqların paralel şəkildə həyata keçirilməsi.

Mərkəzi Asiya siyasətinin digər mühüm tərəfi Türk dünyası ilə bağlıdır.

Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatının fəal üzvlərindən biri kimi türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar əlaqələrin genişləndirilməsində xüsusi rol oynayır. Bakı ilə Astana, Daşkənd, Aşqabad və digər paytaxtlar arasında münasibətlərin yüksələn xətt üzrə inkişaf etməsi Türk dünyasında yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına səbəb olur.

Burada Azərbaycanın coğrafi mövqeyi də mühüm üstünlükdür. Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Türkiyə və Avropa arasında yerləşən təbii bağlantı məkanıdır. Bu mövqe ölkənin Türk dünyasında iqtisadi və siyasi əhəmiyyətini artırır.

Prezident İlham Əliyevin diplomatik fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də bu coğrafi üstünlüyün siyasi əməkdaşlığa çevrilməsidir.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində başqa bir mühüm məqam qarşılıqlı investisiyaların artmasıdır. Azərbaycan şirkətlərinin regionda fəaliyyəti, Mərkəzi Asiya ölkələrinin Azərbaycana marağının yüksəlməsi iqtisadi əlaqələrin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.

Bu proses uzunmüddətli perspektivdə qarşılıqlı iqtisadi asılılığı gücləndirə bilər.

Bununla yanaşı, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətinin təhlükəsizlik ölçüsü də var. Regionda sabitliyin qorunması, nəqliyyat və enerji layihələrinin təhlükəsizliyi, yeni təhdidlərə qarşı əməkdaşlıq və regional dialoqun inkişafı bütün tərəflərin marağındadır.

Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsi də ölkənin regional siyasətində yeni imkanlar yaradıb. Bu gün Bakı xarici siyasətini daha geniş regional gündəlik üzərində qura bilir. Qarabağ məsələsinin hərbi-siyasi gündəmin əsas mövzusu olmaqdan çıxması Azərbaycanın diqqətini iqtisadi və geosiyasi layihələrə daha çox yönəltməsinə şərait yaradıb.

Bu baxımdan Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin gücləndirilməsi Azərbaycanın postmüharibə dövründə həyata keçirdiyi geniş xarici siyasət strategiyasının mühüm hissəsidir.

Digər tərəfdən, Mərkəzi Asiya uğrunda geosiyasi rəqabətin artdığını da nəzərə almaq lazımdır. Çin, Rusiya, Avropa İttifaqı, Türkiyə və digər böyük aktorların regionda ciddi maraqları var. Bu maraqların kəsişdiyi şəraitdə Azərbaycan üçün ən vacib məsələ müstəqil xarici siyasət xəttini qorumaqdır.

Bakı son illərdə müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel əməkdaşlıq etməklə balanslı diplomatik xətt yürüdür. Bu siyasət Azərbaycanın bir tərəfdən Qərblə enerji və nəqliyyat əməkdaşlığını, digər tərəfdən Mərkəzi Asiya və Türk dünyası ilə əlaqələri, eyni zamanda digər regional aktorlarla münasibətləri inkişaf etdirməsinə imkan verir.

Bu yanaşma Azərbaycan üçün mühüm üstünlük yaradır.

Çünki Bakı özünü hansısa bir geosiyasi blokun sərhədləri daxilində deyil, müxtəlif regionları birləşdirən müstəqil tərəfdaş kimi təqdim edir.

Prezident İlham Əliyevin Türkmənistan səfərinin əsas siyasi əhəmiyyətlərindən biri də məhz budur. Azərbaycan özünün regional rolunu genişləndirir və Xəzəri geosiyasi imkanlar məkanına çevirir.

Burada artıq yeni bir reallıq formalaşır: Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əlaqələrin inkişafında Azərbaycanın rolu getdikcə artır. Bu rol nə qədər güclənərsə, Azərbaycanın beynəlxalq siyasi çəkisi də bir o qədər artacaq.

Lakin bu strategiyanın qarşısında müəyyən çağırışlar da var. Azərbaycan regional layihələrin reallaşmasında digər ölkələrin siyasi iradəsindən və iqtisadi imkanlarından da asılıdır. Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin artırılması, nəqliyyat xərclərinin azaldılması, limanların və dəmir yollarının gücünün artırılması, rəqəmsal gömrük sistemlərinin tətbiqi və yük axınının sabitliyinin təmin edilməsi qarşıdakı əsas məsələlərdəndir.

Enerji sahəsində də oxşar vəziyyət mövcuddur. Yeni layihələrin iqtisadi səmərəliliyi, investisiya həcmi və uzunmüddətli bazar tələbi əsas faktorlar olacaq.Deməli, siyasi razılaşmaların əldə olunması vacib olsa da, onların real iqtisadi layihələrə çevrilməsi həlledici əhəmiyyət daşıyır.

İlham Əliyevin Türkmənistan səfəri məhz bu baxımdan strateji xarakter daşıyır. Söhbət yalnız bu günün siyasi gündəliyindən deyil, qarşıdakı onilliklərin regional iqtisadi və nəqliyyat xəritəsindən gedir.

Azərbaycan öz qarşısına kifayət qədər aydın məqsəd qoyub: Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı, daha sonra isə Avropanı birləşdirən əsas bağlantı mərkəzlərindən birinə çevrilmək.

Bu strategiyanın həyata keçirilməsi Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, onun siyasi çəkisini də artıracaq.

Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin Türkmənistan səfərini yalnız iki ölkə arasındakı münasibətlərin inkişafı kontekstində qiymətləndirmək səthi yanaşma olardı. Səfər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində yeni strateji mərhələnin formalaşmasını, Xəzərin əhəmiyyətinin artmasını, Orta Dəhlizin inkişafını, enerji əməkdaşlığının yeni istiqamətlərə keçməsini və Türk dünyası ilə əlaqələrin dərinləşməsini özündə birləşdirən daha böyük prosesin tərkib hissəsidir.

Azərbaycan artıq bu proseslərin kənarında dayanan ölkə deyil. Bakı həm Cənubi Qafqazda, həm Xəzər hövzəsində, həm də Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında formalaşan yeni geoiqtisadi xəritədə öz mövqeyini gücləndirir.

Prezident İlham Əliyevin Türkmənistan səfərinin əsas siyasi mesajı da məhz budur: dəyişən dünya nizamında Azərbaycan yalnız proseslərə uyğunlaşan deyil, öz milli maraqları çərçivəsində həmin proseslərin istiqamətinə təsir göstərməyə çalışan dövlətdir.

Xəzərdən Mərkəzi Asiyaya, oradan Qafqaz və Avropaya uzanan yeni bağlantı xətti Azərbaycanın qarşısında böyük imkanlar açır. Bu imkanların nə dərəcədə səmərəli istifadə olunacağı isə qarşıdakı illərdə atılacaq konkret addımlardan asılı olacaq. Lakin indidən aydın görünən budur ki, Azərbaycan öz gələcəyini yalnız bir regionla məhdudlaşdırmır və Avrasiyanın dəyişən siyasi-iqtisadi xəritəsində daha böyük rol üçün mövqelərini ardıcıl şəkildə möhkəmləndirir.

Mahir Süleymanlı
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin