İlham Əliyevin Türkmənistan səfəri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya strategiyasından nə deyir? - TƏHLİL

"Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri fonunda əsas məsələ təkcə Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin inkişafı deyil. Səfərin daha geniş siyasi mənası Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində mövqeyinin möhkəmlənməsi və Xəzər hövzəsinin yeni geosiyasi reallıqlarda əhəmiyyətinin artmasıdır".

Bu fikirləri Sonxeber.az-a Milli Məclisin deputatı Vüqar İskəndərov açıqlayıb.

"Son illərdə dünya siyasətində baş verən dəyişikliklər göstərir ki, nəqliyyat, enerji və ticarət marşrutlarına nəzarət artıq yalnız iqtisadi məsələ deyil. Bu istiqamətlər dövlətlərin siyasi çəkisini müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilib. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa ilə Asiya arasında alternativ bağlantıların əhəmiyyəti ciddi şəkildə artıb. Bu proses Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini də yüksəldib. Məhz bu kontekstdə Türkmənbaşı görüşünə baxmaq lazımdır. Azərbaycanın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə həm Cənubi Qafqazda yerləşir, həm Xəzər dənizinə çıxışı var, həm də Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan marşrutların mühüm həlqəsinə çevrilib. Bu coğrafi üstünlük Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi fəal diplomatiya ilə siyasi və iqtisadi üstünlüyə çevrilir.

Mərkəzi Asiya dövlətləri də dəyişən dünya nizamında yeni imkanlar axtarırlar. Onların əsas məsələlərindən biri dünya bazarlarına çıxış yollarının şaxələndirilməsidir. Azərbaycan isə bu baxımdan həmin ölkələr üçün mühüm tərəfdaşdır. Xəzər üzərindən Azərbaycan istiqamətində formalaşan marşrutlar Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Avropa ilə birləşdirir. Burada Türkmənistanın rolu xüsusilə diqqət çəkir. Böyük enerji ehtiyatlarına malik olan Türkmənistan üçün ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan üçün isə Türkmənistanla əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi Xəzərin şərq sahili ilə daha sıx iqtisadi və logistika əlaqələrinin qurulması deməkdir. Deməli, Bakı-Türkmənbaşı münasibətlərinin arxasında qarşılıqlı iqtisadi maraqla yanaşı, ciddi geosiyasi hesablamalar da dayanır.

Digər mühüm məsələ Orta Dəhlizdir. Çin və Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan marşrutların əhəmiyyətinin artması Azərbaycanı bu sistemin əsas iştirakçılarından birinə çevirir. Dəhlizin səmərəli işləməsi üçün yalnız Azərbaycan ərazisindəki infrastrukturun inkişafı kifayət deyil. Mərkəzi Asiya ölkələri ilə liman, dəmir yolu, avtomobil yolları və logistika sistemlərinin koordinasiyası da tələb olunur. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Mərkəzi Asiya dövlətlərinin liderləri ilə intensiv siyasi təmasları iqtisadi layihələrin siyasi bazasını formalaşdırır. Başqa sözlə, Azərbaycanın diplomatiyası burada iqtisadiyyatın arxasınca getmir; əksinə, iqtisadi layihələrin reallaşması üçün siyasi mühiti əvvəlcədən formalaşdırır.

Səfərin digər mühüm istiqaməti enerji məsələsidir. Azərbaycan artıq yalnız öz enerji resurslarını ixrac edən ölkə kimi çıxış etmir. Bakı müxtəlif enerji mənbələrinin, marşrutların və bazarların birləşdirildiyi regional enerji mərkəzinə çevrilmək istəyir. Mərkəzi Asiyanın enerji potensialı ilə Azərbaycanın ixrac infrastrukturu arasında yaranan imkanlar bu strategiyanı daha da gücləndirir. Yaşıl enerji isə növbəti mərhələdir. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi göstərir ki, region ölkələri gələcəyin enerji xəritəsini indidən formalaşdırmağa çalışırlar. Xəzər üzərindən elektrik enerjisinin ötürülməsi perspektivi reallaşarsa, Azərbaycan yalnız neft və qaz marşrutlarının deyil, yeni enerji sisteminin də mühüm hissəsinə çevrilə bilər. Bu, Azərbaycanın gələcək geosiyasi çəkisi baxımından son dərəcə vacibdir.

Səfərin siyasi əhəmiyyətini artıran digər amil Türk dünyasıdır. Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərini yalnız ikitərəfli əlaqələr səviyyəsində saxlamır. Bakı Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində siyasi, iqtisadi, nəqliyyat və təhlükəsizlik əlaqələrinin dərinləşdirilməsində fəal rol oynayır. Azərbaycanın burada əsas üstünlüyü həm Qərblə, həm Mərkəzi Asiya ilə, həm də digər regional aktorlarla dialoq imkanlarının olmasıdır. Bakı öz xarici siyasətində müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlığı bir-birinə qarşı qoymadan həyata keçirməyə çalışır. Bu yanaşma Azərbaycanı regional dialoq üçün əlverişli platformaya çevirir. Türkmənistan səfərinin başqa bir mesajı da budur: Azərbaycan özünü Cənubi Qafqazla məhdudlaşdırmır. Əgər əvvəl Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas diqqət mərkəzi Cənubi Qafqaz, enerji və Qarabağ məsələləri idisə, indi ölkənin diplomatik gündəliyində Mərkəzi Asiya ilə əlaqələr daha böyük yer tutur. Bunun səbəbi sadədir: Azərbaycan öz təhlükəsizliyini və iqtisadi gələcəyini daha geniş regional əlaqələr sistemində görür.

Bu siyasətin uzunmüddətli nəticəsi Azərbaycanın geosiyasi çəkisinin artması ola bilər. Çünki bir ölkənin beynəlxalq əhəmiyyəti yalnız hərbi və iqtisadi gücü ilə deyil, onun digər ölkələr üçün nə dərəcədə vacib bağlantı nöqtəsinə çevrilməsi ilə də ölçülür. Azərbaycan hazırda məhz belə bir bağlantı rolunu gücləndirir. Mərkəzi Asiya üçün Bakı Avropaya çıxış yollarından biridir. Avropa üçün isə Azərbaycan enerji və nəqliyyat baxımından Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanlarından biridir. Bu qarşılıqlı asılılıq Azərbaycanın diplomatik manevr imkanlarını genişləndirir. Lakin bu proses avtomatik baş vermir. Orta Dəhlizin rəqabətqabiliyyətli olması üçün daşımaların sürəti, tariflər, logistika xərcləri, sərhəd prosedurları və infrastrukturun əlaqələndirilməsi kimi məsələlər həll edilməlidir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri siyasi əməkdaşlığı konkret iqtisadi nəticələrlə daha da möhkəmləndirməkdir. Bu baxımdan Türkmənistanla əlaqələrin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Xəzərin şərq sahilindən qərb sahilinə qədər formalaşan hər yeni bağlantı Azərbaycanın tranzit və logistika imkanlarını daha da artırır.

Nəticə etibarilə, İlham Əliyevin Türkmənistan səfərinin əsas siyasi nəticəsi bir cümlə ilə belə ifadə oluna bilər: Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə münasibətləri xarici siyasətinin əlavə istiqaməti kimi deyil, yeni regional strategiyasının əsas sütunlarından biri kimi qəbul edir. Bakı üçün məsələ yalnız Türkmənistanla münasibətləri inkişaf etdirmək deyil. Məqsəd Xəzəri Avrasiya miqyasında strateji bağlantı məkanına çevirmək, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında Azərbaycanın rolunu gücləndirmək və dəyişən dünya nizamında ölkənin geosiyasi çəkisini artırmaqdır. Bu səbəbdən Türkmənbaşı səfərinə protokol diplomatiyası kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Səfər daha böyük prosesin bir hissəsidir: Azərbaycan öz coğrafiyasını geosiyasi üstünlüyə, Xəzər sahilindəki mövqeyini regional təsir imkanına, nəqliyyat və enerji imkanlarını isə uzunmüddətli siyasi kapitala çevirməyə çalışır. Əsas sual artıq Azərbaycanın bu prosesdə iştirak edib-etməyəcəyi deyil. Əsas sual Azərbaycanın formalaşan yeni regional sistemdə nə qədər böyük rol oynayacağıdır. Prezident İlham Əliyevin Türkmənistan səfəri isə göstərir ki, Bakı bu rolu maksimum səviyyəyə çatdırmaq üçün siyasi kursunu ardıcıl şəkildə davam etdirir".

Röyalə Xəyal

Telegramda izləyin