Tələbələr dərs saatlarını özləri seçə biləcəklərmi? Azərbaycanda yeni sistem tətbiq oluna bilər - TƏHSİL EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA

Dünyanın bir sıra ölkələrində tələbələrə dərs cədvəllərini şəxsi vaxtlarına və imkanlarına uyğun seçmək imkanı yaradılır. Məsələn, London Universitetinin Birkbeck ali təhsil müəssisəsində müəyyən ixtisaslar üzrə tələbələr dərslərin gündüz və ya axşam saatlarında keçirilməsini seçə bilirlər. Avstraliyanın Melburn Universitetində isə tələbələr istədikləri dərs saatları ilə bağlı üstünlüklərini əvvəlcədən bildirir və cədvəllər bu seçimlər nəzərə alınmaqla hazırlanır. Azərbaycanda da kredit sistemi tələbələrin fərdi tədris planında iştirakını və müəyyən seçim imkanlarını nəzərdə tutur.

Lakin tələbələrin dərs saatlarını şəxsi istəklərinə uyğun seçməsi ilə fənləri seçmək hüququ eyni anlayış deyil. Bəs xarici ölkələrin təcrübəsindən yararlanaraq universitetlərimizdə də tələbələrə dərs vaxtlarını seçmək imkanı yaratmaq mümkündürmü? Belə bir sistemin tətbiqi ali təhsildə hansı dəyişikliklərə səbəb ola bilər?
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Əlmusa Atamaliyev Sonxeber.az-a açıqlamasında bildirdi ki, təhsil eksperti kimi hesab edirəm ki, ali təhsil müəssisələrində tələbələrin dərs cədvəlinin formalaşmasında iştirak imkanlarının genişləndirilməsi müasir təhsil sisteminin tələblərindən biridir. Bu yanaşma tələbəyə öz vaxtını daha səmərəli planlaşdırmaq, təhsillə yanaşı işləmək və şəxsi inkişafına daha çox vaxt ayırmaq imkanı verə bilər. Lakin burada əsas məsələ sərbəstliyin düzgün təşkil olunması, akademik keyfiyyətin qorunması və bütün tələbələr üçün bərabər imkanların yaradılmasıdır.

Hazırda Azərbaycanda bu istiqamətdə müəyyən təcrübəsi olan ali təhsil müəssisələri var. ADA Universitetində tələbələr elektron sistem vasitəsilə fənlərə və dərs qruplarına qeydiyyatdan keçə, mövcud seçimlər arasından uyğun variantları müəyyənləşdirə bilirlər. Xəzər Universitetində də tələbələrin semestr üzrə fənlərə qeydiyyatı və dərs cədvəlləri ilə bağlı müəyyən prosedurlar mövcuddur.

Məsələnin digər mühüm tərəfi odur ki, Azərbaycanda ali təhsildə kredit sistemi tələbənin fərdi tədris planının hazırlanmasında iştirakını və müəyyən akademik seçim imkanlarını artıq nəzərdə tutur. Deməli, tələbəyönümlü yanaşmaya keçid üçün hüquqi və təşkilati baza mövcuddur. İndi əsas məsələ bu imkanları müasir elektron qeydiyyat sistemləri, çevik dərs qrupları və daha səmərəli planlaşdırma mexanizmləri ilə genişləndirməkdir.

Beynəlxalq ali təhsil praktikasında tələbələrin fənn və dərs qruplarını seçməsi, fərdi akademik plan qurması və dərs yükünü öz imkanlarına uyğun təşkil etməsi geniş yayılmış yanaşmalardandır. Burada əsas məqsəd tələbəni sadəcə dərsə gələn şəxs kimi deyil, öz təhsil trayektoriyasına görə məsuliyyət daşıyan iştirakçı kimi formalaşdırmaqdır.

Belə sistemin ilk üstünlüyü vaxtın daha səmərəli idarə olunmasıdır. Məsələn, işləyən tələbə dərslərini iş qrafikinə uyğunlaşdırmağa, digər tələbə isə elmi fəaliyyət, təcrübə proqramı, xarici dil öyrənmək və ya əlavə peşə bacarıqları qazanmaq üçün vaxt ayırmağa çalışa bilər. Tələbənin bütün gününü universitetdə keçirməsi zərurətinin azaldılması həm vaxt, həm də nəqliyyat xərclərinə qənaət etməyə kömək edə bilər.

İkinci üstünlük tələbənin məsuliyyət hissinin artmasıdır. Öz cədvəlini seçən tələbə qərarlarının nəticələrini də nəzərə almalı, dərslərin üst-üstə düşməməsinə, kredit tələblərinə və akademik ardıcıllığa diqqət yetirməlidir. Bu isə ali təhsilin əsas məqsədlərindən biri olan müstəqil qərarvermə və planlaşdırma bacarıqlarının inkişafına töhfə verə bilər.

Üçüncü üstünlük tələbələrin fərqli ehtiyaclarının nəzərə alınmasıdır. Eyni universitetdə oxuyan bütün tələbələrin sosial və iqtisadi vəziyyəti eyni deyil. Bəziləri işləyir, bəziləri uzaq məsafədən gəlir, bəzilərinin ailə öhdəlikləri və ya əlavə təhsil planları var. Daha çevik dərs cədvəli bu fərqləri nəzərə almağa imkan verər.

Bununla belə, dünya təcrübəsi göstərir ki, çevik cədvəl öz-özlüyündə təhsilin keyfiyyətini artıran möcüzəvi vasitə deyil. Nəticə düzgün akademik məsləhət, keyfiyyətli müəllim heyəti, əlçatan dərs qrupları və effektiv elektron idarəetmə sistemindən asılıdır.

Mən hesab edirəm ki, bu sistemin bütün ali təhsil müəssisələrində eyni vaxtda və eyni formada tətbiqinə çalışmaq əvəzinə, mərhələli yanaşma seçilməlidir. İlk mərhələdə tələbə sayı, auditoriya imkanları və tədris proqramları buna uyğun olan bir neçə fakültədə pilot layihə həyata keçirilə bilər. Tələbələrə eyni fənn üzrə müxtəlif saatlarda təşkil olunan qruplar arasından seçim imkanı verilməsi ilkin addım ola bilər. Məsələn, bir fənn səhər və günün ikinci yarısında keçirilən qruplarda tədris olunursa, tələbə öz imkanına uyğun qrupu seçə bilər.

İkinci mərhələdə elektron qeydiyyat sistemi qurulmalı və tələbələr semestr başlamazdan əvvəl mövcud dərs qruplarını, müəllimləri, saatları və boş yerləri görə bilməlidirlər. Sistem dərslərin üst-üstə düşməsini, fənlərin ardıcıllığını və kredit tələblərini avtomatik yoxlamalıdır. Beləliklə, tələbəyə seçim azadlığı verilməklə yanaşı, tədris prosesində nizamsızlığın qarşısı alınar.

Üçüncü mərhələdə akademik məsləhətçilərin, yəni tyutorların fəaliyyəti gücləndirilməlidir. Çünki hər tələbənin cədvəlini tamamilə özbaşına qurması düzgün nəticə verməyə bilər. Bəzi tələbələr daha çox dərs götürərək özlərinə həddindən artıq yük yarada, bəziləri isə fənləri düzgün ardıcıllıqla seçməyə bilərlər. Tyutor tələbəyə uyğun akademik plan qurmaqda kömək etməlidir.

Növbəti mərhələdə pilot layihənin nəticələri qiymətləndirilməlidir. Tələbə məmnunluğu, davamiyyət, akademik göstəricilər, dərs qruplarının doluluğu, müəllimlərin iş yükü və universitetin inzibati xərcləri təhlil olunmalıdır. Müsbət nəticələr əldə edilərsə, model digər fakültələrə və universitetlərə genişləndirilə bilər.

Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm: sərbəst seçim universitetin bütün dərsləri istənilən saatda təşkil etməsi demək deyil. Bunun üçün kifayət qədər auditoriya, müəllim resursu və tələbə tələbi olmalıdır. Ona görə də ən real model tam sərbəstlik deyil, müəyyən çərçivələr daxilində çevik seçim sistemidir.

Bu modelin ən böyük üstünlük təhsilin tələbənin real həyat şəraitinə daha uyğun təşkil olunmasıdır. Tələbə dərs cədvəlini əvvəlcədən planlaşdırmaqla işləmək, təcrübə proqramlarında iştirak etmək, əlavə kurslara yazılmaq və peşəkar bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün daha geniş imkan əldə edə bilər.

Bu model xüsusilə regionlardan gəlib şəhərdə yaşayan, yol məsafəsi uzun olan və ya təhsillə yanaşı işləməyə məcbur qalan tələbələr üçün əhəmiyyətlidir. Dərslərin bir neçə günə daha səmərəli şəkildə yerləşdirilməsi mümkün olduqda, onların vaxt və nəqliyyat xərcləri azala bilər. Lakin bu nəticə universitetin real dərs qrupları və cədvəl imkanlarından asılı olacaq.

Digər tərəfdən, seçim imkanı tələbənin universitetə münasibətini də dəyişə bilər. O, tədris prosesinin passiv iştirakçısı deyil, öz təhsilinin təşkilində müəyyən söz sahibi olan tərəfə çevrilər. Bu, məsuliyyət və müstəqillik hissinin formalaşmasına müsbət təsir göstərə bilər.

Amma bu sərbəstlik davamiyyət tələblərinin zəiflədilməsi, dərslərin keyfiyyətinə nəzarətin azaldılması və ya akademik məsuliyyətin aradan qaldırılması kimi başa düşülməməlidir. Tələbə hansı saatda dərs keçəcəyini seçə bilər, lakin proqram üzrə müəyyən olunmuş bilik və bacarıqları mənimsəməli, dərslərdə iştirak etməli və qiymətləndirmə tələblərini yerinə yetirməlidir.

Düşünürəm ki, Azərbaycan universitetlərində tələbəyönümlü və çevik dərs cədvəli modelinin genişləndirilməsi müzakirəyə və praktik sınağa dəyər. Bunun üçün sıfırdan yeni sistem yaratmaq mütləq deyil; mövcud kredit sisteminin verdiyi imkanları müasir elektron qeydiyyat, akademik məsləhət və çevik qrup planlaşdırılması ilə daha səmərəli işlətmək mümkündür.

Əsas məqsəd tələbəyə sadəcə dərs saatını seçmək hüququ vermək deyil, onun təhsilini daha məqsədyönlü təşkil etməsinə şərait yaratmaqdır. Düzgün qurulmuş model həm tələbənin vaxtına hörmət edər, həm də universitetin akademik standartlarını qoruyar. Məncə, bu istiqamətdə pilot layihələrin başlanması ali təhsildə daha müasir və tələbəyönümlü idarəetməyə keçid üçün real addım ola bilər.

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin