Məktəbəqədər təhsilə tam dövlət xərci 10,7 milyard manat - Ekspert: "Bu real deyil"

Hazırda məktəbəqədər bir uşağın dövlətə düşən illik xərci təxminən 4500 manat təşkil edir. Azərbaycanda bu yaş qrupunda 600 minədək uşaq mövcuddur. Deməli, bütün uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb etmək istəsək, ümumi xərclər təxminən 10,7 milyard manat olacaq.

Bunu elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev Milli Məclisin Aqrar siyasət, Ailə, qadın və uşaq məsələləri, Elm və təhsil komitələrinin birgə iclasında "Azərbaycan Respublikasının 2026-cı il dövlət büdcəsi haqqında" qanun layihəsinin müzakirəsi zamanı deyib.

"Məktəbəqədər təhsilin tam şəkildə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi üçün tələb olunan 10,7 milyard manatlıq illik xərc həm Azərbaycanın mövcud büdcə strukturu, həm iqtisadi imkanları, həm də beynəlxalq təcrübə ilə müqayisədə real olmayan dərəcədə yüksəkdir",- bunu Sonxeber.az -a açıqlama verən təhsil eksperti Kamran Əsədov deyib:

"Hazırda bir uşağın məktəbəqədər təhsil üzrə dövlətə düşən xərci təxminən 4500 manatdır və bu rəqəmin 600 min uşağa tətbiq edilməsi dövlət büdcəsinin üçdə birindən çoxuna bərabərdir. "Təhsil haqqında" Qanunun 4.2-ci maddəsi açıq şəkildə göstərir ki, təhsil sistemi yalnız dövlət büdcəsi hesabına deyil, müxtəlif mənbələrdən maliyyələşməlidir. Bu normanın mahiyyəti həm maliyyə risklərinin bölüşdürülməsi, həm də dayanıqlı təhsil iqtisadiyyatı qurmaqdır və bu baxımdan nazirliyin mövqeyi qanunla tam üst-üstə düşür.

Statistik müqayisələr göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələr belə məktəbəqədər təhsili tam dövlət maliyyəsi ilə əhatə etmirlər. OECD məlumatlarına görə, məktəbəqədər təhsilin dövlət maliyyələşdirmə payı İsveçdə 70 %, Norveçdə 62 %, Estoniyada 55 %, Cənubi Koreyada 45 %, ABŞ-da isə cəmi 33 % təşkil edir. Heç bir ölkədə 100 %-lik dövlət maliyyələşməsi mövcud deyil, çünki bu model həm fiskal baxımdan dayanıqsız olur, həm də sosial qruplara yönəlik fərdiləşmiş subsidiyaları mümkünsüz edir. Azərbaycan bu kontekstdə qlobal tendensiyaya uyğun olaraq diferensial maliyyələşmə modelinə keçid edir və bu, Elm və Təhsil Nazirliyinin ən düzgün addımlarından biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Nazirin vurğuladığı kimi, bu investisiyanın təsiri dərhal ölçülə bilmir. Məktəbəqədər təhsilin nəticələri ən azı 10–12 ildən sonra – həmin uşaqlar PISA, PIRLS və TIMSS qiymətləndirmələrinə daxil olduqda görünməyə başlayır. Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, məktəbəqədər hazırlıq keçmiş şagirdlərin oxu-anlama nəticələri 20–30 bal daha yüksək olur; Estoniyada məktəbəqədər qrupları bitirən şagirdlər riyaziyyat üzrə 18 % daha yaxşı nəticə göstərir; Finlandiyada məktəbəqədər təhsil keçmiş uşaqların məktəb davamiyyəti 10 % yüksək olur; ABŞ-ın Head Start proqramında iştirak etmiş uşaqlarda sosial davranış göstəriciləri 8–10 il sonra əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır. Bu faktlar nazirin "bu təsirin nəticəsi uzunmüddətlidir" fikrinin tam elmi əsasını təşkil edir.

Əhəmiyyətli məsələ ondan ibarətdir ki, böyük dövlət xərcləri tələb edən universal məktəbəqədər model real şəraitə uyğun gəlmir və alternativ yanaşmalar seçilməlidir. Nazirlik son illərdə sosial kateqoriyalar, valideynin məşğulluq statusu, kənd-şəhər bölgüsü və həssas qrupların ehtiyacları nəzərə alınmaqla fərdiləşdirilmiş maliyyələşmə mexanizmləri tətbiq edir. Bu addım həm "Ümumi Təhsil haqqında" Qanunun 3.1-ci maddəsində göstərilən bərabər imkan prinsipinə xidmət edir, həm də sosial ədaləti gücləndirir. Müsbət tərəf odur ki, aztəminatlı ailələrin uşaqları üçün subsidiyalar artırılır, ödənişsiz və ya qismən ödənişli xidmətlər genişləndirilir, məktəbəqədər qrupların sayı mərhələli şəkildə artırılır və bu zaman büdcəyə qəfil yük düşmür.

Mənfi tərəf isə ondan ibarətdir ki, hazırda regionlar üzrə əhatə səviyyəsində ciddi disbalans var. Şəhər yerlərində məktəbəqədər təhsilə çıxış 55–60 % civarında olduğu halda, kənd və dağlıq bölgələrdə bu göstərici 20–25 %-dən yuxarı qalxmır. Bu fərqi aradan qaldırmaq üçün əlavə infrastruktur, kadr hazırlığı və nəqliyyat mexanizmləri tələb olunur. Lakin nazirliyin hazırkı siyasəti bu fərqi azaltmağa yönəlib və qısa müddətdə mümkün olan optimal həll yoludur.

Hesab edirəm ki, məktəbəqədər təhsilin əhatə dairəsi mərhələli, sistemli və sosial hədəfli şəkildə artırılacaq; dəyişməli olan isə maliyyələşmə modelinin daha çevik olması, özəl sektorun iştirakı üçün şəraitin genişləndirilməsi, regional fərqlərin azaldılması və kadrların hazırlanmasıdır. Nazirliyin bu istiqamətdə atdığı addımlar həm iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış, həm sosial baxımdan ədalətli, həm də beynəlxalq standartlara uyğun islahat nümunəsidir.

Elm və Təhsil Nazirliyinin bu məsələdə açıq, faktlara söykənən və strateji yanaşması müsbət siyasət nümunəsi kimi dəyərləndirilir və uzunmüddətli insan kapitalı inkişafı baxımından ən doğru addımdır".

Telegramda izləyin