Diplomun iş tapmaqda rolu getdikcə azalırmı? - AÇIQLAMA

Son illər əmək bazarında ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur. Artıq işəgötürənlər üçün təkcə diplom yox, insanın real bacarıqları, təcrübəsi və özünü necə inkişaf etdirməsi daha ön plana çıxır. Bu isə "Ali təhsil hələ də uğurun açarıdırmı?" sualını gündəmə gətirir.

Məhz bu aktual mövzu ilə bağlı "Diplomun iş tapmaqda rolu getdikcə azalırmı?" sualını təhsil üzrə ekspertdən soruşduq.

Təhsil eksperti Kamran Əsədov məsələ ilə bağlı Sonxeber.az -a açıqlamasında bildirib ki, diplomun əmək bazarında dəyərinin nisbi azalması ali təhsilin keyfiyyətsizləşməsi yox, əmək bazarının strukturunun və iqtisadiyyatın texnoloji transformasiyasının sürətlənməsi ilə bağlıdır və bu proses Azərbaycan üçün də istisna deyil:

"Son on ildə dünyada ali təhsilli gənclərin sayı kəskin artıb, amma yüksək məhsuldarlıqlı, bilik-intensiv iş yerlərinin sayı eyni sürətlə artmayıb və nəticədə diplom kütləviləşərək nadir kapital statusunu itirib. OECD "Education at a Glance 2023" hesabatına görə 25-34 yaş arası əhalinin ali təhsilli payı 2005-ci ildə orta hesabla 31 faiz idisə, 2022-ci ildə 47 faizə yüksəlib, eyni dövrdə ali təhsil tələb edən yüksək ixtisaslı iş yerlərinin payı isə təxminən 34 faizdən 39 faizə qalxıb; bu fərq struktur uyğunsuzluq yaradır. Azərbaycanda Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2010-cu ildə ali təhsilli gənclərin payı təxminən 16 faiz idisə, 2023-cü ildə bu göstərici 26 faizə yaxınlaşıb, lakin gənclər arasında işsizlik səviyyəsi hələ də 10 faizə yaxındır və ali təhsilli gənclər arasında gizli işsizlik geniş yayılıb.

Bu kontekstdə diplomun dəyərinin azalması paradoksal olaraq təhsilin özünün deyil, təhsilin əmək bazarı ilə əlaqəsinin zəifliyinin göstəricisidir. "Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 3-cü maddəsində təhsilin əsas məqsədi "əmək bazarının tələblərinə uyğun, rəqabətqabiliyyətli insan kapitalının formalaşdırılması" kimi təsbit olunur, 18-ci maddədə isə ali təhsilin vəzifəsi "müasir bilik və bacarıqlara malik mütəxəssislərin hazırlanması" kimi müəyyənləşdirilir. Lakin real praktikada universitetlərin böyük hissəsi hələ də məzmunu köhnəlmiş proqramlarla, zəif praktiki komponentlə və işəgötürənlərlə zəif əlaqə şəraitində fəaliyyət göstərir. Nəticədə diplom hüquqi baxımdan ixtisası təsdiqləyir, amma iqtisadi baxımdan məhsuldarlığı zəmanət altına almır.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, diplomun rolu zəiflədikcə bacarığın rolu güclənir. ABŞ-da 2022-ci ildən etibarən Google, IBM, Apple kimi şirkətlər bir çox vakansiyalarda "four-year degree" tələbini ləğv edib və bacarıq əsaslı seçim modelinə keçib. Avropa İttifaqında CEDEFOP-un 2023 hesabatına görə işəgötürənlərin 64 faizi namizədlərin seçimində diplomdan çox real bacarıqlara üstünlük verdiyini bildirir. Almaniyada dual təhsil modeli nəticəsində gənclərin işsizlik səviyyəsi 6-7 faiz civarındadır və burada ali diplom yox, məktəb-istehsalat inteqrasiyası əsas mexanizmdir. Finlandiyada universitet proqramlarının 30-40 faizi praktik modullardan ibarətdir və bu da məzunların 1 il ərzində məşğulluq səviyyəsini 80 faizdən yuxarı saxlayır.

Azərbaycan kontekstində Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə atdığı addımlar bu struktur problemi azaltmağa yönəlib və bu müsbət tendensiya kimi dəyərləndirilməlidir. "Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası"nda əmək bazarı ilə uyğunluq əsas prioritet kimi göstərilir, yeni peşə standartlarının hazırlanması, kvalifikasiya çərçivəsinin tətbiqi və peşə təhsilinin yenidən qurulması bu strategiyanın tərkib hissəsidir. 2022-2024-cü illərdə 300-dən çox yeni peşə standartının təsdiqlənməsi, peşə təhsilinə qəbulun artması və işəgötürənlərlə birgə proqramların yaradılması müsbət addımlardır. Bu, diplomun formal dəyərindən bacarığın real dəyərinə keçidin institusional əsasını yaradır və bu istiqamət doğru seçilmişdir.

Bununla belə, universitetlərin böyük hissəsi bu transformasiyaya uyğunlaşa bilmir. Onlar hələ də tələbə mərkəzli deyil, proqram mərkəzli işləyir, yəni sual "bu proqram var" prinsipi ilə qurulur, "bu bazara lazımdırmı" prinsipi ilə yox. Müəllimlərin sənaye təcrübəsi zəifdir, staj mexanizmləri formal xarakter daşıyır, kurikulumların yenilənməsi isə çox ləng gedir. Nəticədə məzun diplom alır, amma əmək bazarında "tərcümə olunmayan" biliklə çıxır. Bu struktur problem universitetləri ciddi şəkildə tənqid etməyə əsas verir, çünki onlar faktiki olaraq tələbəni əmək bazarına yox, növbəti mərhələdə yenidən oxumağa məcbur edən sistem yaradırlar.

Kolleclər və peşə təhsili müəssisələri isə başqa bir uçuruma düşüb. Formal olaraq onların vəzifəsi bazara birbaşa hazır kadr verməkdir, amma real sektorda bu diplomlar zəif tanınır, texniki baza köhnədir, əmək bazarı ilə əlaqə zəifdir. Nəticədə bu sistem nə ali təhsilə alternativ olur, nə də bazara birbaşa çıxış yaradır. Bu isə sosial baxımdan çox təhlükəlidir, çünki orta akademik göstəricisi olan gənclər üçün effektiv yol bağlanır və onlar ya keyfiyyətsiz ali təhsilə, ya da qeyri-formal məşğulluğa yönəlir.

Bu mənzərədə diplomun dəyərinin azalması təhlükə yox, siqnaldır. Bu siqnal göstərir ki, sistemin əsas problemi diplomun olması yox, onun arxasındakı məzmunun zəifliyidir. Diplomun zəifləməsi insan kapitalının yox, formal kapitalın ucuzlaşmasıdır və bu, uzunmüddətli perspektivdə müsbət prosesdir, çünki bacarığı, məhsuldarlığı və real kompetensiyanı ön plana çıxarır.

Dəyişən odur ki, təhsil sistemi artıq bilik ötürən yox, bacarıq formalaşdıran sistemə çevrilməlidir, universitetlər özlərini elm mərkəzi yox, inkişaf mərkəzi kimi yenidən qurmalıdır, peşə təhsili real sektorun bir hissəsinə çevrilməlidir. Dəyişməli olan isə kurikulumların məzmunu, müəllim hazırlığı, universitet-sənaye əlaqəsi və diplomun hüquqi statusu ilə onun iqtisadi dəyəri arasındakı boşluqdur.

Hesab edirəm ki, diplomun dəyərinin nisbi azalması təhsilin böhranı yox, təhsilin yenilənməsi üçün təzyiq mexanizmidir. Elm və Təhsil Nazirliyinin son islahatları bu təzyiqi düzgün oxuyan və onu struktur dəyişikliyə çevirməyə çalışan addımlar kimi qiymətləndirilməlidir. Universitetlər bu çağırışa cavab verməsə, onların sosial legitimliyi daha da zəifləyəcək, kolleclər və peşə təhsili real alternativə çevrilməsə, sosial mobilizasiya dayanacaq. Amma sistem bacarıq, məhsuldarlıq və əmək bazarı ilə real inteqrasiyaya əsaslanarsa, diplom yenidən dəyər qazanacaq - bu dəfə formal sənəd kimi yox, real keyfiyyətin simvolu kimi".

Telegramda izləyin