Məişət zorakılığı niyə azalmaq əvəzinə artır? - ARAŞDIRMA

Əvvəlki illərlə müqayisədə son illərdə məişət zorakılığı halları artmaqda davam edir. Belə ki, rəsmi statistikaya görə, 2024-cü ildə 1 022, 2025-ci ildə isə 1 137 nəfərdə məişət zorakılığı halları qeydə alınıb. Qeyd etmək lazımdır ki, bu yalnız rəsmi şəkildə bildirilən hadisələrin sayıdır və reallıqda bu rəqəmlər daha yüksək ola bilər. Məişət zorakılığının artmasının başlıca səbəbləri nələrdir və bu halların qarşısını almaq üçün hansı psixoloji və sosial müdaxilələr effektiv ola bilər?

Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a danışan psixoloq Samirə Bağırova açıqlamasında qeyd edib ki, məişət zorakılığının artmasının əsas psixoloji səbəbləri müxtəlif amillərlə bağlıdır:

"Bu, insanın qəzəb, qısqanclıq, qorxu və nəzarət ehtiyacını sağlam şəkildə idarə etməyi bacarmadığını göstərir. Hər hansı stres anında emosiyalar nəzarətdən çıxaraq zorakı davranışa yönələ bilər.

Səbəblərdən biri uşaqlıq travmaları ilə əlaqəli ola bilər. Zorakılığa məruz qalan uşaq böyüdükdə bunu "normal münasibət forması" kimi qəbul edib təkrarlaya bilər. Beyin nəyi öyrənir və nəyi görürsə, onu da tətbiq edir.

Digər səbəblərdən biri qarşı tərəf üzərində hakimiyyət qurmaq istəyidir. Yəni insan nəzarəti əldə saxlamaq, qarşı tərəfi özünə tabe etdirmək üçün zorakı davranış nümayiş etdirə bilər. Adətən daxildə özünü zəif hiss edən insanlar qarşı tərəfi sıxışdıraraq "üstünlük hissi" qazanmağa çalışırlar.

Zərərli vərdişlərə və asılılıqlara (alkoqol və narkotik maddə istifadəsi) meyillilik də zorakılığa səbəb ola bilir. Bəzən isə uzunmüddətli ailə problemləri, maddi gərginlik və ya sosial təcrid, evə qapanma halları bu davranışların yaranmasına zəmin yaradır".

Psixoloq qeyd edib ki, məişət zorakılığının qarşısının alınması üçün maarifləndirmə kampaniyalarının keçirilməsi vacibdir:

"Bu kampaniyalar zorakılığın "ailədaxili məsələ" deyil, ciddi hüquq pozuntusu olduğu mesajını cəmiyyətə çatdırmalıdır. Məktəblərdə emosional savadlılıq və psixoloji bilikləri əhatə edən fənnin yaradılması da mühüm addım ola bilər.

Düşünürəm ki, ümumiyyətlə, təhsil proqramlarına psixoloji savadlanma fənni və ya modul kimi daxil edilməlidir. Bu, insanların erkən yaşlardan emosiyalarını tanımasına, sağlam ünsiyyət qurmasına, münaqişələri zorakılığa yol vermədən həll etməsinə və şəxsi sərhədləri qorumağı öyrənməsinə kömək edər. Belə biliklər gələcəkdə həm ailədaxili münasibətlərin sağlam qurulmasına, həm də cəmiyyətdə zorakılıq hallarının azalmasına real təsir göstərə bilər".

Mövzuya sosial aspektdən yanaşan sosioloq Yusif Nəbiyev Sonxeber.az-a açıqlamasında qeyd edib ki, məişət zorakılığının əsas səbəbləri arasında iqtisadi gərginlik, işsizlik, sosial status itkisi və patriarxal güc münasibətləri dayanır:

"Rəsmi statistikanın artımı iki şeyi eyni anda göstərir: həm zorakılığın real miqyasını, həm də cəmiyyətin bunu artıq bir az daha çox "deməyə başlamasını". İohan Qaltunqun məşhur "struktur zorakılıq" anlayışına əsasən, zorakılıq təkcə fərdin aqressiyası deyil, həm də onu istehsal edən sosial-iqtisadi mühitin nəticəsidir. Sadə dillə desək, təzyiq altında qalmış həyat, öz həyatına nəzarət və idarə ehtiyacı və eyni zamanda öyrənilmiş şiddət dili bir yerə yığılır və nəticə olaraq da partlayır.

Digər mühüm məsələ isə normallaşdırmadır. Cəmiyyət bəzi davranışları "ailədaxili məsələdir" adı ilə legitimləşdirəndə, zorakılıq görünməz hala gəlir. Bu səbəbdən rəsmi rəqəmlər həmişə reallığın yalnız görünən hissəsidir. Qurbanlar utanc, qorxu, iqtisadi asılılıq və "ayıb olar" düşüncəsi ilə susdurulur ya da susmağı seçirlər. Təəccüblü və kədərli olanı isə budur ki, zorakılıq baş verəndə bu "şəxsi məsələdir", buna "qarışmaq olmaz" amma faciə ortaya çıxanda hamı təəccüblənir, hamı fikir bildirir, hamı məsələyə necəsə daxil olur".

Sosioloq onu da vurğuladı ki, bu vəziyyətin qarşısının alınması üçün müdaxilə təkcə cəza ilə məhdudlaşmamalıdır:

"Effektiv yanaşma psixoloji dəstək, erkən maarifləndirmə, ailə münasibətləri üzrə icma əsaslı proqramlar və real olaraq işləyən reabilitasiya modelləridir. Düşünürəm ki, problemi yalnız pis insanlara bağlamaq yox, onu yaradan sosial strukturları dəyişmək lazımdır. Əks halda, statistika artmağa davam edəcək və biz də hər il yeni amma eyni statistika üzərində fikir alış-verişi və müzakirələrə davam edəcəyik".

Vüsalə İbrahimli

Telegramda izləyin