Azərbaycanda hüququn aliliyi - hüquqi dövlətin əsas dayağı

Hüququn aliliyi demokratik və hüquqi dövlətin ən mühüm prinsiplərindən biridir. Bu prinsip dövlət və cəmiyyət həyatında qanunun üstünlüyünü, hər bir şəxsin qanun qarşısında bərabərliyini, insan hüquq və azadlıqlarının etibarlı müdafiəsini və dövlət orqanlarının fəaliyyətinin hüquqi çərçivədə həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında ölkəmizin demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət olduğu təsbit edilir. Konstitusiyanın preambulasında da qanunların aliliyini təmin edən hüquqi dövlət qurmaq məqsədi ifadə olunub.

Hüququn aliliyi yalnız qanunların mövcudluğu ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ qanunların ədalətli, ardıcıl və hamı üçün bərabər şəkildə tətbiq edilməsidir. Dövlət orqanları, vəzifəli şəxslər və vətəndaşlar qanunun tələblərinə riayət etməli, heç kim öz statusundan və vəzifəsindən istifadə edərək qanundan üstün mövqe əldə etməməlidir. Bu baxımdan hüquqi dövlətin əsas göstəricilərindən biri qanun qarşısında bərabərlik prinsipinin real həyatda təmin edilməsidir.
Hüququn aliliyinin mühüm istiqamətlərindən biri insan hüquq və azadlıqlarının qorunmasıdır. Azərbaycan Konstitusiyasının insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına həsr olunmuş bölməsi bu hüquqların hüquqi təminatlarını müəyyən edir. Konstitusiya Məhkəməsinin mövqeyinə görə, insan hüquq və azadlıqlarının qorunması dövlətin əsas məqsədlərindən biridir.

Bu sistemdə məhkəmə hakimiyyətinin xüsusi əhəmiyyəti vardır. Ədalətli və müstəqil məhkəmə insanların hüquqlarının müdafiəsinin əsas təminatlarından biridir. Hüququn aliliyi ilə ədalətli məhkəmə araşdırması bir-birini tamamlayan prinsiplərdir. Məhkəmələr işlərə qanunun tələblərinə uyğun, tərəflərin bərabərliyi və sübutların obyektiv qiymətləndirilməsi əsasında baxmalıdırlar.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi də Konstitusiyanın aliliyinin təmin olunmasında mühüm institusional rol oynayır. Məhkəmənin əsas məqsədlərindən biri Konstitusiyanın aliliyini təmin etmək və fundamental hüquq və azadlıqları müdafiə etməkdir. Konstitusiya Məhkəməsi müəyyən hallarda normativ hüquqi aktların Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlayır və hüquqi normaların şərhini verir.

Hüququn aliliyi həm də hüquqi müəyyənlik prinsipini tələb edir. Qanunlar aydın və başadüşülən olmalı, insanlar öz hüquq və vəzifələrini əvvəlcədən bilməlidirlər. Hüquqi müəyyənlik cəmiyyətdə sabitliyin və dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimadın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Konstitusiya Məhkəməsi hüquqi müəyyənliyi qanunun aliliyinin mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirir.

Hüququn aliliyinin möhkəmləndirilməsi korrupsiyaya və vəzifədən sui-istifadəyə qarşı mübarizə, şəffaflığın artırılması, vətəndaşların məhkəmələrə və digər hüquqi müdafiə mexanizmlərinə çıxışının genişləndirilməsi baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır. Qanunların hamıya eyni qaydada tətbiq olunması dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətini yüksəldir və cəmiyyətin hüquqi institutlara inamını gücləndirir.

Bu prosesdə vətəndaşların hüquqi maarifləndirilməsi də mühüm amildir. İnsan öz hüquqlarını və qanun qarşısında vəzifələrini nə qədər yaxşı bilirsə, hüquqlarının müdafiəsində bir o qədər fəal iştirak edə bilər. Eyni zamanda hüquqi mədəniyyətin yüksəldilməsi yalnız dövlət qurumlarının deyil, bütün cəmiyyətin vəzifəsidir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanda hüququn aliliyinin təmin edilməsi hüquqi dövlət quruculuğunun fundamental istiqamətlərindən biridir. Konstitusiyanın və qanunların aliliyinə hörmət, insan hüquqlarının qorunması, ədalətli məhkəmə araşdırmasının təmin edilməsi, hüquqi müəyyənlik və qanun qarşısında bərabərlik prinsiplərinin ardıcıl tətbiqi dövlətçiliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Hüququn aliliyi nə qədər möhkəm olarsa, dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimad, cəmiyyətdə ədalət və hüquqi sabitlik də bir o qədər güclü olar.

David Seliverstov,
"Magen David Azerbaijan" insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri

Telegramda izləyin