Yüksək intellektli insanların 1 nömrəli hobbisi: Bu, şahmat deyil

İnsanlar çox ağıllı bir şəxsin boş axşamını necə keçirdiyini təsəvvür edərkən, adətən mürəkkəb fəaliyyətlər düşünürlər. Məsələn, şahmat taxtası və ya hansısa tapmaca. Bunun arxasında intellektin əzələ kimi işlədiyi və hobbilərin də onu məşq etdirmək üçün bir vasitə olduğu düşüncəsi dayanır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Forbes" yazır.

Nəşr qeyd edir ki, bu, müəyyən mənada təsəlliverici fikirdir. Çünki belə yanaşma intellektin insanın birbaşa və intizamlı şəkildə məşq etdirə biləcəyi bir qabiliyyət olduğunu nəzərdə tutur. Lakin araşdırmalar bu məsələdə o qədər də birmənalı deyil. İntellekt testlərində yüksək nəticələr göstərən insanlarda ən çox rast gəlinən məşğuliyyət heç də bu mənada tələbkar deyil. Üstəlik, insanların çoxu yetkinlik dövründə bu vərdişdən sakitcə uzaqlaşır.

Söhbət oxumaqdan gedir. Təhsil və ya iş üçün deyil, heç kimin tələb etmədiyi adi oxumaqdan.

Niyə şahmatın edə bilmədiyini bu hobbi edə bilir?

Koqnitiv məşqlərlə bağlı araşdırmalar daim psixoloqların "uzaq transfer problemi" adlandırdığı maneə ilə qarşılaşır.

Yaddaş üzrə müəyyən bir məşqi təkrarlayan insan həmin tapşırıqda çox bacarıqlı olur, ona bənzər işlərdə bir qədər yaxşılaşır, lakin qalan hər şeydə daha yaxşı nəticə göstərmir. Təkmilləşmə əsasən əldə edildiyi sahədə qalır.

Bu hobbi əslində nəyi inkişaf etdirir?

Psixoloqlar çevik intellektlə kristallaşmış intellekti fərqləndirirlər. Çevik intellekt tanış olmayan materialla işləyərkən düşünmək və nəticə çıxarmaq qabiliyyətidir. Kristallaşmış intellekt isə insanın bildiyi və problemin həlli zamanı istifadə edə bildiyi bütün bilikləri əhatə edir.

Çevik intellekt kifayət qədər sabitdir və adətən gənclik dövründə pik həddinə çatır. Kristallaşmış intellekt isə onilliklər ərzində inkişaf etməyə davam edə bilər. Müntəzəm oxumaq da onu inkişaf etdirməyin ən etibarlı yollarından biridir.

Raymond Kettell bunu investisiya kimi təsvir edirdi. İnsan həyatı boyu malik olduğu çevik qabiliyyəti müəyyən sahələrə sərf edir və bu sərf olunan resurslar möhkəm biliklər şəklində qalıcı olur. Kitab oxumaq isə bu resursların istifadəsi üçün olduqca səmərəli vasitədir. Çünki kitab dili və ideyaları adi söhbətin nadir hallarda çatdığı sıxlıqda təqdim edir.

Görünür, oxumanın hansı formada həyata keçirilməsi də əhəmiyyətlidir. 2025-ci ildə Review of Educational Research jurnalında dərc olunan və təxminən yarım milyon oxucunun məlumatlarına əsaslanan araşdırma göstərib ki, ekrandan asudə vaxt üçün oxumaq mətnin başa düşülməsi ilə yalnız zəif əlaqəyə malikdir. Bu göstərici çap mətnlərini oxumaq vərdişi ilə bağlı çoxdan müəyyən edilmiş orta səviyyəli əlaqədən xeyli aşağıdır. Nəticəyə yönəlmiş məşğuliyyət xəbər lentində gəzişməkdən daha çox kitab oxumağa bənzəyir.

Aşkar etiraz belədir: ağıllı insanlar sadəcə daha çox oxuyurlar və bu halda oxumaq səbəb yox, nəticə ola bilər. Bu, müəyyən qədər doğrudur. Lakin bunu qəbul etmək mənzərəni daha az deyil, daha çox faydalı edir.

Oxumağı asanlıqla mənimsəyən uşaq daha çox oxuyur. Bu da onun söz ehtiyatını və ümumi biliklərini genişləndirir, nəticədə növbəti kitabı anlamaq daha asan olur. Eyni dövr yetkinlikdə də davam edir, sadəcə daha sakit şəkildə və heç kimin bunu izləmədiyi şəraitdə.

Deməli, faydalı sual oxumağın hansısa mütləq səbəb-nəticə əlaqəsi ilə insanı daha ağıllı edib-etməməsi deyil. Əsas məsələ insanın bu dövrənin içində, yoxsa ondan kənarda olmasıdır.

Bu hobbi ilə bağlı ehtiyatlı yanaşılmalı məqamlar

Oxumaqla bağlı deyilənlərin çoxu elmi yoxlamadan keçmir. Məsələn, bədii ədəbiyyat oxumağın "mental model"i, yəni digər insanların nə düşündüyü və hiss etdiyi barədə nəticə çıxarmaq qabiliyyətini gücləndirməsi ilə bağlı geniş yayılmış fikir buna nümunədir.

2024-cü ildə "Journal of Experimental Psychology: General" jurnalında dərc olunan və 70 eksperimentin nəticələrini birləşdirən araşdırma müəyyən edib ki, belə təsir həqiqətən mövcuddur, lakin cüzidir. O, əsasən empatiya və başqalarının psixi vəziyyətlərini anlamaqla məhdudlaşır. Bundan başqa, dərc edilmiş tədqiqatlarda bu təsir dərc olunmamış işlərlə müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə daha böyük olub. Bu isə geniş yayılmış təsəvvürdən xeyli uzaqdır.

Üstəlik, oxumaq bioloji qida əlavəsi kimi fəaliyyət göstərmir. Heç kim romanlardan ibarət bir yığının düşünmə qabiliyyətinin göstəricisini dəyişəcəyini gözləməməlidir. Mövcud məlumatlar yalnız daha yavaş və daha az dramatik bir prosesi təsdiqləyir: söz ehtiyatının və biliklərin genişlənməsi yeni məlumatların mənimsənilməsini asanlaşdırır.

Materialın ciddi və ya mürəkkəb olması da adətən düşünüldüyü qədər əhəmiyyətli deyil. Hər hansı kanonik oxu siyahısından daha çox həcm və müxtəliflik effekt yaradır.

Bundan başqa, 2022-ci ildə Review of Educational Research jurnalında dərc olunan araşdırma göstərib ki, mətnin başa düşülməsi onun oxunmasından və ya dinlənilməsindən asılı olmayaraq ümumilikdə müqayisəolunan səviyyədədir. Buna görə audiokitablar da nəzərə alınır. Bununla belə, mətn həqiqi düşünmə tələb etdikdə oxumağın cüzi üstünlüyü müşahidə olunub.

Bu hobbinin təməlində dayanan xüsusiyyət

Oxumağın niyə digər hobbilərdən fərqli olaraq intellektlə bağlı araşdırmalarda davamlı şəkildə qarşımıza çıxdığını izah etməyə kömək edən bir xüsusiyyət var. Psixoloqlar bunu "idrak ehtiyacı" adlandırırlar. Bu, düşünmə səyləri tələb edən fəaliyyətləri axtarmağa və onlardan zövq almağa meyillilikdir.

2023-cü ildə Proceedings of the National Academy of Sciences jurnalında dərc olunan və 1300-dən çox araşdırmanın nəticələrini ümumiləşdirən tədqiqat göstərib ki, bu tip xüsusiyyətlər intellektin idrak komponenti ilə sırf düşünmə qabiliyyətindən daha güclü əlaqəyə malikdir. Bu meyillilik insanın "gücünün" nə qədər olmasından çox, heç bir məcburiyyət olmadığı halda həmin qabiliyyətdən nə dərəcədə həvəslə istifadə etməsi ilə bağlıdır.

Bu xüsusiyyəti yüksək səviyyədə olan insanlar daha yaxşı olmaq üçün oxumurlar. Onlar oxuyurlar, çünki cavabsız qalan sual müəyyən narahatlıq yaradır və kitab həmin narahatlığı aradan qaldırır. Boş axşamda bu meyilliliyin görünən forması məhz hobbi olur.

Bu isə məsələnin mahiyyətini dəyişir. Məqsəd heç vaxt beynin ən güclü şəkildə məşq etdirildiyi fəaliyyəti tapmaq olmayıb. Ömür boyu davam edən intellekt mürəkkəb tapşırıqları göstərişlə həll etməkdən daha çox, kimsə bunu yoxlamağı dayandırdıqdan uzun müddət sonra belə yeni materialları mənimsəməyə davam etmək kimi görünür.

Nəticə səhifələrin sayında və ya iddialı oxu siyahısında deyil. Ən etibarlı intellektual vərdiş həm də ən az yorucu vərdişlərdən biridir. Yəqin ki, məhz buna görə çox insan ondan uzaqlaşır.

Telegramda izləyin