Uşaqlarda təhsilə marağın artırılması: gələcəyə aparan yol ailədən və məktəbdən başlayır

Təhsil yalnız dərsliklərdən, sinif otağından və qiymətlərdən ibarət deyil. Təhsil insanın dünyagörüşünü formalaşdıran, düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirən, gələcək həyatına istiqamət verən ən mühüm vasitələrdən biridir. Buna görə də uşaqlarda təhsilə marağın formalaşdırılması və bu marağın davamlı xarakter alması müasir cəmiyyət qarşısında duran əsas vəzifələrdən biridir.

Uşağın məktəbə, kitaba, elmə və öyrənməyə münasibəti çox erkən yaşlardan formalaşmağa başlayır. Bu prosesdə ailənin, müəllimin, məktəbin, həmyaşıdların və bütövlükdə sosial mühitin rolu böyükdür. Azərbaycan təhsil sistemində də erkən yaşlardan təhsilə çıxışın genişləndirilməsi və valideyn-məktəb əməkdaşlığının gücləndirilməsi istiqamətində müxtəlif addımlar atılır. Məsələn, Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, icma əsaslı məktəbəqədər təhsil layihəsi uşaqların erkən inkişafına, valideyn-icma-məktəb əməkdaşlığına və müxtəlif bacarıqların formalaşmasına yönəlib.

Təhsilə maraq necə yaranır?

Uşaq hər şeydən əvvəl öyrənməyin faydasını hiss etməlidir. Əgər dərs yalnız "qiymət almaq", "imtahandan keçmək" və ya valideynin tələblərini yerinə yetirmək kimi təqdim olunursa, təhsil prosesinin özü uşağa maraqsız görünə bilər.
Əksinə, uşağa öyrəndiyi biliklərin gündəlik həyatla əlaqəsi göstərildikdə onun marağı artır. Riyaziyyatın alış-verişdə, texnologiyada və gündəlik hesablamalarda necə istifadə olunduğunu, biologiyanın insan sağlamlığını və təbiəti anlamağa necə kömək etdiyini, tarix və ədəbiyyatın cəmiyyətin keçmişini və milli-mənəvi dəyərləri necə öyrətdiyini göstərmək təhsili uşağın gözündə daha mənalı edir.

Bu baxımdan əsas məqsəd uşağı dərs oxumağa məcbur etmək deyil, onda "mən bunu niyə öyrənirəm?" sualına müsbət cavab formalaşdırmaqdır.

Valideynin münasibəti həlledici amillərdəndir

Uşaqlarda təhsilə marağın artırılması: gələcəyə aparan yol ailədən və məktəbdən başlayır
Uşağın təhsilə münasibətində ailə mühiti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideynin kitaba, elmə, müəllimə və öyrənməyə münasibəti uşağın davranışına birbaşa təsir göstərə bilər.Uşağı digər uşaqlarla müqayisə etmək, yalnız yüksək qiymət tələb etmək və uğursuzluğa görə sərt münasibət göstərmək uzunmüddətli perspektivdə təhsilə marağın azalmasına səbəb ola bilər. Daha səmərəli yanaşma uşağın göstərdiyi səyi görmək, onun çətinliklərini dinləmək və problemlərin həllinə birlikdə çalışmaqdır.

Valideyn övladına "Niyə beş almadın?" sualından əvvəl "Bu gün nə öyrəndin?", "Hansı mövzu sənə maraqlı gəldi?", "Hansını başa düşməkdə çətinlik çəkdin?" suallarını verə bilər. Belə ünsiyyət uşağın öz fikrini ifadə etməsinə və təhsil prosesində daha fəal iştirakına şərait yaradır.

UNESCO-nun təhsil üzrə materiallarında da valideynlərin uşaqların oxu marağı və təhsilə cəlb olunmasında roluna diqqət çəkilir. Xüsusilə valideynlərin mütaliə vərdişlərinin uşaqların oxuya münasibəti ilə əlaqəsi vurğulanır.

Məktəb yalnız dərs keçilən məkan olmamalıdır

Müasir məktəb uşağın özünü təhlükəsiz, dəyərli və qəbul olunmuş hiss etdiyi mühitə çevrilməlidir. Şagird məktəbə yalnız qiymət almaq üçün deyil, yeni biliklər əldə etmək, dostları ilə ünsiyyət qurmaq, bacarıqlarını nümayiş etdirmək və özünü inkişaf etdirmək üçün gəlməlidir.

Bunun üçün məktəblərdə müxtəlif layihələrin, debatların, intellektual oyunların, kitab müzakirələrinin, olimpiadaların, yaradıcılıq müsabiqələrinin, elmi sərgilərin və praktiki məşğələlərin təşkili mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Şagird öz maraq dairəsinə uyğun fəaliyyət seçdikdə təhsilin passiv iştirakçısından fəal iştirakçısına çevrilir.
Məktəb-müəllim-valideyn əməkdaşlığının gücləndirilməsi də bu baxımdan vacibdir. Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin materiallarında valideynlərin məktəb həyatına cəlb olunmasının məktəbə etimadın və şagird nailiyyətlərinin yüksəlməsinə müsbət təsir göstərə biləcəyi qeyd olunur.

Müəllim motivasiyanın əsas simalarından biridir

Uşağın təhsilə marağında müəllimin şəxsiyyəti və pedaqoji yanaşması mühüm rol oynayır. Eyni dərslikdən istifadə edən iki müəllim eyni mövzunu tamamilə fərqli şəkildə təqdim edə bilər. Bir müəllimin dərsi uşağa maraqlı və düşündürücü, digərinin dərsi isə monoton görünə bilər.

Müasir müəllim yalnız məlumat ötürən şəxs deyil. O, şagirdin marağını müəyyənləşdirən, onun bacarıqlarını üzə çıxaran, sual verməyə həvəsləndirən və müstəqil düşünməyə istiqamətləndirən pedaqoq olmalıdır.
Xüsusilə hər bir uşağın fərdi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması vacibdir. Bəzi şagirdlər riyazi məsələlərdə, digərləri yazı və oxuda, başqa bir qrup isə musiqi, texnologiya, idman və ya yaradıcılıq sahəsində daha yüksək potensiala malik ola bilər.Ona görə də "bütün uşaqlar eyni üsulla öyrənməlidir" yanaşması əvəzinə, fərdi imkan və maraqların nəzərə alındığı tədris mühiti daha səmərəli nəticə verə bilər.

Qiymət məqsəd deyil, inkişaf göstəricisi olmalıdır

Təhsilə marağın qarşısındakı problemlərdən biri də uşağın bütün fəaliyyətinin yalnız qiymətlə ölçülməsidir.
Əlbəttə, qiymətləndirmə təhsil prosesinin mühüm hissəsidir. Lakin uşağın bütün potensialını yalnız aldığı ballarla müəyyənləşdirmək düzgün yanaşma deyil.

Şagirdin sual verməsi, yeni fikir irəli sürməsi, səhvindən nəticə çıxarması, müstəqil araşdırma aparması, komanda ilə işləməsi və özünü ifadə etməsi də onun inkişafının göstəriciləridir.Uşağa səhv etməyin öyrənmə prosesinin təbii hissəsi olduğu izah edilməlidir. Səhv etdiyi üçün alçaldılan və ya daim danlanan uşaq zamanla sual verməkdən, cavablandırmaqdan və təşəbbüs göstərməkdən çəkinə bilər.

Texnologiyadan düzgün istifadə yeni imkanlar yaradır

Bugünkü uşaqlar rəqəmsal mühitdə böyüyürlər. Buna görə təhsili texnologiyadan tamamilə ayırmaq mümkün deyil. Əsas məsələ texnologiyanın məqsədyönlü istifadəsidir.Elektron kitablar, interaktiv tapşırıqlar, tədris videoları, virtual laboratoriyalar və digər rəqəmsal imkanlar dərsi daha əyani və maraqlı edə bilər. Lakin texnologiya müəllimi və canlı ünsiyyəti əvəz etməməli, tədrisin keyfiyyətini artıran vasitə kimi istifadə olunmalıdır.
Burada valideynlərin rolu da böyükdür. Uşağın ekran qarşısında keçirdiyi vaxtdan daha çox, həmin vaxtın hansı məqsədlə istifadə edilməsi önəmlidir. Təhsil məqsədli rəqəmsal fəaliyyətlə əyləncə məqsədli ekran istifadəsi arasında balans yaradılmalıdır.

Oxu mədəniyyətinin formalaşdırılması

Təhsilə marağın əsas dayaqlarından biri mütaliədir. Kitab oxuyan uşaq daha çox söz öyrənir, fikrini ifadə etmək qabiliyyətini inkişaf etdirir, müxtəlif dünyagörüşləri ilə tanış olur və təxəyyülünü zənginləşdirir.
Uşağa kitab oxumağı məcburi tapşırıq kimi təqdim etmək əvəzinə, onun yaşına və maraqlarına uyğun kitab seçmək daha doğru yanaşmadır.

Ailə daxilində mütaliə saatlarının yaradılması, valideynin uşağın yanında kitab oxuması və oxunan əsər haqqında söhbət aparılması kitabı uşağın gündəlik həyatının təbii hissəsinə çevirə bilər.
Məktəblərdə kitab müzakirələri, oxu klubları və "ən çox oxunan kitab" kimi təşəbbüslər də uşaqların mütaliəyə marağını artıra bilər.

Məktəbəqədər dövr xüsusi əhəmiyyət daşıyır

Təhsilə marağın təməli məktəbə başlamazdan əvvəl qoyulur. Erkən yaşlarda uşağın danışıq, sosial-emosional, motor və intellektual bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi onun sonrakı təhsil həyatına hazırlığını gücləndirir. Azərbaycanda məktəbəqədər təhsilə əlçatanlığın genişləndirilməsi istiqamətində yeni mexanizmlər də tətbiq olunur. 2026-cı ildə qəbul edilən yeni maliyyələşmə modeli valideynlərin seçim imkanlarının genişləndirilməsini və daha çox uşağın keyfiyyətli məktəbəqədər təhsilə cəlb edilməsini hədəfləyir.

Bu istiqamətdə görülən işlər uşaqların məktəbə hazırlığının gücləndirilməsi ilə yanaşı, erkən yaşlardan öyrənməyə müsbət münasibətin formalaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir.

Uşağın maraq dairəsini tapmaq vacibdir

Hər uşağın özünəməxsus istedadı və maraq dairəsi var. Bir uşağın elmə, digərinin incəsənətə, başqa birinin texnologiyaya, idmana və ya humanitar sahələrə marağı ola bilər.Valideyn və müəllim uşağın hansı sahəyə daha çox maraq göstərdiyini müşahidə etməli, həmin istiqamətdə inkişafına şərait yaratmalıdır.
Uşağın gələcəyini yalnız valideynin arzusu əsasında müəyyənləşdirmək əvəzinə, onun qabiliyyətlərini, maraqlarını və potensialını nəzərə almaq daha sağlam yanaşmadır.Məqsəd uşağı müəyyən peşəyə məcbur etmək deyil, onun öz imkanlarını tanımasına kömək etməkdir.

Psixoloji rahatlıq olmadan yüksək nəticə mümkün deyil

Uşağın təhsilə marağından danışarkən onun emosional vəziyyətini də nəzərə almaq lazımdır. Daim təzyiq altında olan, özünü dəyərsiz hiss edən və uğursuzluqdan qorxan şagirddən yüksək motivasiya gözləmək çətindir.
Məktəbdə sağlam psixoloji mühitin yaradılması, bullinqin qarşısının alınması, şagirdlərin problemlərinin dinlənilməsi və ehtiyac olduqda psixoloji dəstəyin göstərilməsi təhsilə münasibətin yaxşılaşmasına kömək edə bilər.
Məktəb psixoloqu, müəllim və valideyn arasında əlaqənin gücləndirilməsi də bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. 2026-cı ildə Bakı üzrə keçirilən valideyn konfranslarında da məktəb psixoloqları, müəllimlər, direktorlar və valideynlərin birgə iştirakı bu əməkdaşlığın aktuallığını göstərir.

Nəticə: uşağa təhsili sevdirmək lazımdır

Uşaqlarda təhsilə marağın artırılması bir gündə həyata keçirilə biləcək proses deyil. Bu, ailənin, məktəbin, müəllimin, cəmiyyətin və dövlətin birgə səylərini tələb edən uzunmüddətli məsələdir.

Ən vacib məqam isə budur: uşağa təhsili sevdirmək üçün əvvəlcə ona öyrənməyin sevincini yaşatmaq lazımdır.
Uşaq sual verəndə onu susdurmaq deyil, cavab axtarmağa həvəsləndirmək; səhv edəndə onu qorxutmaq deyil, səhvindən nəticə çıxarmağa kömək etmək; uğur qazandıqda yalnız qiymətini deyil, əməyini və səylərini də qiymətləndirmək lazımdır.

Təhsil yalnız məktəbdə verilən bilik deyil. Təhsil düşünmək, araşdırmaq, sual vermək, öyrənmək və daim inkişaf etmək mədəniyyətidir.

Bu mədəniyyət uşaqlıqdan formalaşarsa, gələcəyin daha savadlı, yaradıcı, məsuliyyətli və özünəinamlı nəsli yetişəcək. Deməli, uşaqlarda təhsilə marağın artırılması sadəcə məktəb məsələsi deyil - ölkənin gələcəyinə qoyulan ən mühüm investisiyalardan biridir.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin