Bakının təhlükəsizlik gündəliyi: TDT-nin regional çəkisi və Azərbaycanın artan rolu

Sentyabrın 17-də Bakıda keçirilən görüş Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) əməkdaşlıq gündəliyində təhlükəsizlik məsələlərinin getdikcə daha mühüm yer tutduğunu nümayiş etdirdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin TDT-nin Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyevi, Türkiyənin Milli Təhlükəsizlik Şurasının baş katibi Okay Memişi, Özbəkistan Prezidenti yanında Təhlükəsizlik Şurasının katibi Viktor Mahmudovu, Qırğızıstan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Adilet Orozbekovu, Qazaxıstan Təhlükəsizlik Şurası sədrinin müavini Aida Balayevanı və Şimali Kipr Türk Respublikası Baş nazirinin müşaviri Mehmet Ağanı qəbul etməsi məhz bu kontekstdə diqqət çəkir. Görüş TDT üzv ölkələrinin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin Bakıda keçirilən beşinci toplantısı çərçivəsində baş tutub.

Bu görüşün əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, söhbət yalnız siyasi və diplomatik münasibətlərdən deyil, dövlətlərin milli təhlükəsizlik institutlarını təmsil edən yüksək vəzifəli şəxslərin bir araya gəlməsindən gedir. Bu isə TDT daxilində əməkdaşlığın daha institusional xarakter almağa başladığını göstərən amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Prezident İlham Əliyev çıxışında TDT-nin beynəlxalq məsələlərdə daha böyük rol oynamasının vacibliyini vurğulayıb. O, təşkilatın beynəlxalq təhlükəsizlik, beynəlxalq ticarət, enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat bağlantıları kimi istiqamətlərdə potensialının daha geniş şəkildə reallaşdırılmasının mümkün olduğunu bildirib. Dövlət başçısının yanaşmasında diqqət çəkən məqam TDT-nin yalnız mədəni və humanitar yaxınlıq üzərində deyil, praktiki və strateji əməkdaşlıq platforması kimi inkişaf etdirilməsinə vurğunun qoyulmasıdır.

Müasir geosiyasi reallıqlar fonunda bu yanaşma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki türk dövlətlərinin yerləşdiyi coğrafiya Avropa ilə Asiyanı birləşdirən əsas nəqliyyat və enerji marşrutlarının kəsişdiyi ərazilərdən biridir. Xəzər hövzəsi, Orta Dəhliz, enerji infrastrukturu və regional logistika layihələri TDT məkanını yalnız siyasi deyil, iqtisadi və strateji baxımdan da əhəmiyyətli edir. Buna görə təhlükəsizlik məsələlərinin nəqliyyat və enerji məsələləri ilə paralel müzakirə edilməsi təsadüfi deyil.

Azərbaycanın bu prosesdə mövqeyi xüsusilə diqqətçəkəndir. Bakı həm coğrafi yerləşməsinə, həm enerji və nəqliyyat imkanlarına, həm də son illərdə türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun inkişafında oynadığı rola görə TDT-nin gündəliyində mühüm mərkəzlərdən birinə çevrilib. Sentyabrın 17-də keçirilən görüşün Bakıda təşkil olunması da Azərbaycanın təşkilat daxilində təhlükəsizlik dialoqunun inkişafına verdiyi önəmi göstərir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinə də xüsusi yer verilib. Dövlət başçısı iki ölkə arasında birgə fəaliyyətin regionda və onun hüdudlarından kənarda sabitliyin möhkəmlənməsinə töhfə verdiyini bildirib. Bu münasibətlər TDT çərçivəsində daha geniş əməkdaşlıq üçün də mühüm siyasi baza yaradır.
Digər tərəfdən, görüşün tərkibi TDT daxilində təhlükəsizlik gündəliyinin geniş coğrafiyanı əhatə etdiyini göstərir.

Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın təhlükəsizlik strukturlarının yüksək səviyyəli nümayəndələrinin iştirakı təşkilatın müxtəlif istiqamətlərdə koordinasiya imkanlarının müzakirə edilməsi üçün siyasi zəmin yaradır. Şimali Kipr Türk Respublikasının nümayəndəsinin də görüşdə iştirakı TDT-nin türk dünyasının müxtəlif siyasi aktorları ilə əlaqələrə verdiyi əhəmiyyəti göstərən detallardan biridir.

Burada mühüm məqam TDT-nin təhlükəsizlik məsələlərində hansı model üzrə inkişaf edə biləcəyi ilə bağlıdır. Təşkilatın mövcud strukturu onu klassik hərbi ittifaq kimi təqdim etməyə əsas vermir. Lakin təhlükəsizlik sahəsində dialoq, informasiya mübadiləsi, terrorizm və transmilli cinayətkarlıqla mübarizə, sərhəd təhlükəsizliyi, kibertəhlükəsizlik, fövqəladə hallara hazırlıq və digər istiqamətlərdə əməkdaşlıq üçün platforma formalaşdırmaq mümkündür. Bu baxımdan təhlükəsizlik şuralarının rəhbər şəxslərinin müntəzəm görüşləri institusional dialoqun inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq hüquqa xüsusi istinad etməsi də diqqət çəkir. Dövlət başçısı beynəlxalq hüququn üstünlüyünün qorunmasının və beynəlxalq hüququn uzun müddət pozulduğu vəziyyətlərin qarşısının alınmasının vacibliyini vurğulayıb. Bu mesaj Azərbaycanın regional təhlükəsizlik məsələlərinə yanaşmasının əsas elementlərindən biri ilə - dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq hüquq prinsipləri ilə bağlı mövqeyi ilə uzlaşır.

Görüşün daha bir mühüm tərəfi TDT-nin iqtisadi gündəliyi ilə təhlükəsizlik gündəliyinin bir-birindən ayrılmaz xarakter almasıdır. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri və ticarət marşrutlarının dayanıqlılığı artıq yalnız iqtisadi məsələ deyil. Bu infrastrukturların təhlükəsizliyi və fasiləsiz fəaliyyəti dövlətlərin milli və regional təhlükəsizlik siyasətinin də bir hissəsinə çevrilir. Azərbaycan bu baxımdan enerji və nəqliyyat imkanlarını təhlükəsizlik və regional əməkdaşlıq gündəliyi ilə birləşdirən mühüm ölkələrdən biridir.

Xüsusilə Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması türk dövlətləri arasında koordinasiyanı daha aktual edir. Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Türkiyə və Avropa istiqamətində formalaşan nəqliyyat bağlantıları yalnız yükdaşımaların sürətləndirilməsi məsələsi deyil. Bu marşrutların təhlükəsizliyi, siyasi sabitliyi və davamlılığı iştirakçı dövlətlər üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Belə şəraitdə TDT daxilində təhlükəsizlik üzrə dialoqun gücləndirilməsi iqtisadi inteqrasiyanın da dayanıqlılığına xidmət edə bilər.

Bakıda keçirilən toplantının gündəliyindən irəli gələn digər mühüm məsələ isə regional proseslərə vahid və ya əlaqələndirilmiş yanaşmanın formalaşdırılmasıdır. TDT-yə üzv ölkələrin hər birinin öz milli təhlükəsizlik prioritetləri var. Bununla yanaşı, coğrafi yaxınlıq, nəqliyyat əlaqələri, enerji marşrutları, iqtisadi münasibətlər və ortaq təhlükəsizlik çağırışları onların maraqlarının müəyyən sahələrdə kəsişməsinə gətirib çıxarır. Bu səbəbdən təhlükəsizlik şuraları səviyyəsində mütəmadi məsləhətləşmələr qarşılıqlı məlumatlandırma və koordinasiya baxımından əhəmiyyətli ola bilər.

Görüşün nəticələrindən biri də TDT-nin beynəlxalq sistemdə öz rolunu necə müəyyənləşdirəcəyi məsələsinin gündəmə gəlməsidir. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, təşkilatın beynəlxalq təhlükəsizlik, ticarət, enerji və nəqliyyat məsələlərində daha böyük rol oynaması üçün potensial mövcuddur. Bu yanaşma TDT-nin gələcək inkişafının yalnız üzv dövlətlər arasındakı ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmamasını, daha geniş beynəlxalq proseslərə təsir imkanlarının artırılmasını nəzərdə tutur.

Azərbaycanın son illərdə TDT çərçivəsində keçirdiyi tədbirlərə ev sahibliyi etməsi də bu prosesin mühüm hissəsidir. Bakının diplomatik və təhlükəsizlik dialoqu üçün platformaya çevrilməsi Azərbaycanın təşkilat daxilindəki fəallığını nümayiş etdirir. Sentyabrın 17-də keçirilən qəbul və 16-18 sentyabr tarixlərində Bakıda təşkil olunan TDT Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin beşinci toplantısı bu baxımdan bir-birini tamamlayan hadisələrdir.
Ümumilikdə, sentyabrın 17-də Prezident İlham Əliyevin TDT ölkələrinin təhlükəsizlik üzrə yüksək səviyyəli nümayəndələrini qəbul etməsi təşkilatın inkişafında yeni mərhələyə keçidin göstəricilərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Burada əsas məsələ hərbi-siyasi blok yaratmaqdan daha çox, dəyişən beynəlxalq mühitdə üzv dövlətlərin təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat, ticarət və digər strateji istiqamətlər üzrə dialoqunu gücləndirməkdir.

Azərbaycan üçün isə bu prosesin ayrıca əhəmiyyəti var. Bakı həm TDT daxilində siyasi dialoqun fəal iştirakçısı, həm Şərq-Qərb nəqliyyat bağlantılarının mühüm həlqəsi, həm də enerji layihələrinin əsas tərəflərindən biri kimi çıxış edir. Bu faktorlar Azərbaycanın TDT-nin təhlükəsizlik və iqtisadi gündəliyindəki rolunu artıran əsas obyektiv amillər sırasındadır.
Beləliklə, sentyabrın 17-də Bakıda baş tutan görüşü yalnız protokol xarakterli qəbul kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Görüş TDT-nin təhlükəsizlik ölçüsünün güclənməsi, üzv dövlətlərin strateji koordinasiyasının genişlənməsi və təşkilatın beynəlxalq proseslərdə daha fəal mövqe tutması ilə bağlı siyasi mesajların səsləndirildiyi platforma olub. Azərbaycanın bu prosesə ev sahibliyi etməsi isə Bakının türk dövlətləri arasında təhlükəsizlik və strateji əməkdaşlıq dialoqunda artan rolunu nümayiş etdirir.

Təranə Paşayeva
"Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin