Lokal xarakterli antiterror tədbirləri və separatçı rejimin özünü buraxması: Qarabağda siyasi-hüquqi mərhələnin sonu

2023-cü il sentyabrın 19-20-də Qarabağda baş verən lokal xarakterli antiterror tədbirləri Azərbaycan tarixinin və Cənubi Qafqazın siyasi reallığının ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri oldu. Hadisələrin əhəmiyyəti yalnız 23 saatdan az davam edən hərbi əməliyyatın nəticələri ilə məhdudlaşmırdı. Bu proses uzun illər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və konstitusiya quruluşuna qarşı mövcud olmuş separatçı idarəetmə modelinin faktiki olaraq sona çatması ilə nəticələndi.

Bu hadisəyə yalnız hərbi müstəvidən yanaşmaq kifayət deyil. Sentyabr hadisələri əslində 2020-ci ildən sonra yaranmış yeni geosiyasi reallığın yekun mərhələlərindən biri idi. 44 günlük müharibədən sonra Azərbaycan ərazi bütövlüyünün böyük hissəsini bərpa etsə də, Qarabağın müəyyən hissəsində separatçı qurumun mövcudluğu davam edirdi. 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatından sonra yaranmış vəziyyət hüquqi baxımdan Azərbaycanın ərazi bütövlüyü prinsipini dəyişdirməsə də, faktiki idarəçilik baxımından aradan qaldırılmalı olan ciddi problem olaraq qalırdı.

2023-cü ilin sentyabrına gəldikdə isə vəziyyət artıq əvvəlki mərhələdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirdi. 2023-cü il sentyabrın 2-də separatçı qurumun mövcudluğunun ildönümü ilə bağlı tədbirlər keçirilməsi, sentyabrın 9-da isə həmin qurumun öz daxilində "prezident seçkiləri" keçirməsi Bakı ilə separatçı struktur arasında siyasi qarşıdurmanın davam etdiyini göstərirdi. Azərbaycan bu addımları öz ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə qarşı yönəlmiş qanunsuz fəaliyyət kimi qiymətləndirirdi.

Sentyabrın 19-da başlayan lokal xarakterli antiterror tədbirlərinin mühüm xüsusiyyəti onların qarşıya qoyulan məqsədlər və nəticə baxımından qısa müddətdə başa çatması idi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, əməliyyat 23 saat davam edib və sentyabrın 20-də başa çatıb. Rəsmi mövqeyə əsasən, nəticədə Azərbaycan öz suverenliyini bütün ərazisində bərpa edib.

Bu nöqtədə hadisələrin siyasi nəticəsi hərbi nəticədən daha geniş məna daşıyırdı. Çünki söhbət sadəcə silahlı qarşıdurmanın dayanmasından getmirdi. Qarabağda uzun müddət paralel idarəçilik iddiasında olan separatçı strukturun siyasi dayaqları da aradan qalxırdı.

Bu prosesin ən mühüm sənədlərindən biri 2023-cü il sentyabrın 28-də Samvel Şahramanyanın imzaladığı sənəd oldu. Həmin sənədə əsasən separatçı qurumun bütün dövlət qurumları və onlara bağlı təşkilatları 2024-cü il yanvarın 1-dək buraxılmalı, "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın mövcudluğuna son verilməli idi. Sənəddə əhalinin Azərbaycan tərəfindən təqdim edilən reinteqrasiya şərtləri ilə tanış olaraq qalmaq və ya getmək məsələsində fərdi qərar verməsinin nəzərdə tutulduğu bildirilirdi.

Məhz bu məqam Qarabağdakı separatçı layihənin siyasi tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki illərlə özünü ayrıca siyasi qurum kimi təqdim edən strukturun rəhbəri nəhayət həmin qurumun bütün dövlət institutlarının ləğvini nəzərdə tutan sənədə imza atmışdı. Bu, separatçı qurumun faktiki siyasi həyat qabiliyyətini itirməsinin sənədləşdirilmiş ifadəsi idi.
Burada mühüm bir hüquqi-siyasi fərqə diqqət yetirmək lazımdır: separatçı qurumun özünü "buraxması" Azərbaycanın suverenliyini yaradan hadisə deyildi. Azərbaycan baxımından həmin ərazilər onsuz da beynəlxalq hüquq və Azərbaycan Konstitusiyasına görə ölkənin ərazisinin tərkib hissəsi sayılırdı. Şahramanyanın imzaladığı sənəd daha çox faktiki olaraq mövcud olmuş separatçı idarəçilik strukturunun öz fəaliyyətinə son qoyduğunu göstərən siyasi sənəd kimi qiymətləndirilə bilər.

Azərbaycanın mövqeyində isə əsas məsələ məhz dövlət suverenliyinin bərpası idi. Prezident İlham Əliyev 2024-cü il Yeni il müraciətində 2023-cü ilin dövlət suverenliyinin tam bərpası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb və sentyabr hadisələrini bu prosesin nəticəsi kimi təqdim edib.

Beləliklə, 2020-ci ildən 2023-cü ilin sentyabrına qədər davam edən mərhələləri bir-birindən təcrid etmək mümkün deyil. 2020-ci il müharibəsi Azərbaycan ərazisinin böyük hissəsində hərbi işğala son qoydu. Sonrakı dövrdə əsas məsələlərdən biri Qarabağda qalan qanunsuz silahlı birləşmələrin mövcudluğu və separatçı idarəçilik sisteminin davam etməsi idi. 2023-cü ilin sentyabr hadisələri isə bu vəziyyətin də aradan qaldırılması ilə nəticələndi.
Bu baxımdan sentyabrın 19-da başlayan tədbirlər Azərbaycanın postmüharibə strategiyasının həlledici mərhələsi kimi də xarakterizə oluna bilər. Bakı uzun müddət Qarabağın Azərbaycan ərazisi olduğunu və bölgədə Azərbaycan qanunlarının tətbiq edilməli olduğunu bildirirdi. 2023-cü ilin sentyabrından sonra bu mövqe artıq yalnız diplomatik bəyanat səviyyəsində deyil, faktiki idarəçilik müstəvisində də reallaşdı.

Qarabağ məsələsinin başqa bir mühüm tərəfi isə beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin dəyişməsi oldu. 1990-cı illərdən etibarən Qarabağ məsələsi müxtəlif beynəlxalq formatların əsas mövzularından biri idi. Lakin 2020-ci ildən sonra əvvəlki status-kvo artıq mövcud deyildi. 2023-cü ilin sentyabr hadisələri isə həmin status-kvonun qalıqlarını da aradan qaldırdı.
Burada siyasi nəticə ondan ibarət idi ki, Qarabağ məsələsinin "status" üzərində qurulan əvvəlki gündəliyi faktiki olaraq öz dayağını itirdi. Separatçı qurumun rəhbərliyi tərəfindən onun dövlət institutlarının buraxılmasına dair sənədin imzalanması bu dəyişimin ən konkret göstəricilərindən biri oldu.

Eyni zamanda bu hadisənin humanitar nəticələri ayrıca qiymətləndirilməlidir. Sentyabr hadisələrindən sonra Qarabağ ermənilərinin böyük hissəsi bölgəni tərk edərək Ermənistana keçdi. Həmin dövrdə Ermənistan hökuməti on minlərlə şəxsin Ermənistana gəldiyini açıqlamışdı. Bu proses regionun demoqrafik və sosial mənzərəsini ciddi şəkildə dəyişdirdi və sonrakı dövrdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin əsas mövzularından birinə çevrildi.

Azərbaycan isə öz mövqeyini reinteqrasiya konsepsiyası üzərində qururdu. Şahramanyanın sentyabrın 28-də imzaladığı sənəddə də Azərbaycanın təqdim etdiyi reinteqrasiya şərtlərinin əhali tərəfindən nəzərdən keçirilməsi məsələsi qeyd olunurdu.

Bütün bunlar göstərir ki, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri təkcə bir günlük hərbi əməliyyat kimi qəbul edilə bilməz. Bu, 30 ildən artıq davam edən münaqişənin faktiki idarəçilik modelinin dəyişdirilməsi, separatçı strukturun dağılması və Azərbaycan dövlətinin Qarabağ üzərində tam inzibati nəzarətinin qurulması mərhələsi idi.
Ən mühüm nəticələrdən biri də ondan ibarət oldu ki, Qarabağda paralel siyasi hakimiyyət iddiası aradan qalxdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi mövqeyinə görə, sentyabr hadisələrindən sonra ölkənin dövlət suverenliyi tam bərpa edildi.

2023-cü il oktyabrın 15-də isə İlham Əliyevin Xankəndidə Azərbaycan Dövlət Bayrağını qaldırması bu yeni mərhələnin simvolik hadisələrindən birinə çevrildi. Azərbaycan hakimiyyəti bunu suverenliyin bütün ərazidə təmin edilməsinin nümayişi kimi təqdim etdi.

Nəticə etibarilə, Samvel Şahramanyanın "fərman"ı Qarabağdakı separatçı idarəetmənin sonunun yalnız bir elementi idi. Əsas dönüş nöqtəsi 2023-cü il sentyabrın 19-20-də baş verən hadisələr, onun siyasi nəticəsi isə separatçı strukturun fəaliyyət qabiliyyətini itirməsi və sonrakı günlərdə özünü buraxmaq barədə qərarın elan olunması idi.

Bu hadisələr Azərbaycan üçün ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələsində yeni mərhələ yaratdı. Ermənistan üçün isə Qarabağ üzərindən qurulmuş əvvəlki siyasi gündəliyin tamamilə dəyişməsi demək idi. Region üçün isə əsas məsələ artıq münaqişənin əvvəlki formasının davam etdirilməsi deyil, postmünaqişə dövründə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin hansı hüquqi və siyasi çərçivədə qurulacağına çevrildi.

Ona görə də 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinə yalnız "23 saatlıq əməliyyat" kimi baxmaq tarixi mənzərəni kiçiltmək olardı. Bu hadisə 1990-cı illərdən formalaşmış separatçı idarəçilik modelinin faktiki son mərhələsi, Qarabağda Azərbaycan dövlət institutlarının tam bərpasının başlanğıcı və regionun geosiyasi xəritəsində yeni mərhələnin açılması idi. Şahramanyanın sentyabrın 28-də imzaladığı sənəd isə bu prosesin siyasi-hüquqi nəticələrindən birini açıq şəkildə təsdiqlədi: separatçı qurumun dövlət strukturları ləğv edilməli və həmin qurumun mövcudluğuna son qoyulmalı idi.

Bu baxımdan Qarabağda baş verənləri bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: 2020-ci ildə başlayan yeni mərhələ 2023-cü ilin sentyabrında separatçı idarəçilik modelinin süqutu ilə tamamlandı və Azərbaycan dövlətinin Qarabağ üzərində faktiki suveren idarəçiliyi üçün yeni siyasi mərhələ başladı.

David Seliverstov
"Magen David Azerbaijan" insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri

Telegramda izləyin