Lokal xarakterli antiterror tədbirləri və separatçı rejimin süqutu: Qarabağda 30 illik separatizm necə başa çatdı?

2023-cü ilin sentyabrı Qarabağ münaqişəsinin tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Sentyabrın 19-da başlayan və sentyabrın 20-də başa çatan lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan Qarabağ üzərində dövlət suverenliyini faktiki olaraq tam bərpa etdi. Hadisələrdən cəmi səkkiz gün sonra isə Qarabağda uzun illər fəaliyyət göstərmiş separatçı qurumun rəhbəri Samvel Şahramanyan həmin qurumun bütün dövlət strukturlarının buraxılması və "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın 2024-cü il yanvarın 1-dən mövcudluğuna son qoyulması barədə sənəd imzaladı.
Bu iki hadisə arasında birbaşa siyasi və xronoloji əlaqə var. Sentyabrın 19-20-də hərbi-siyasi reallıq dəyişdi, sentyabrın 28-də isə separatçı qurumun rəhbərliyi həmin yeni reallığı öz sənədi ilə rəsmiləşdirdi. Başqa sözlə, Qarabağda onilliklər ərzində formalaşdırılmış separatçı idarəçilik modelinin siyasi dayaqları dağıldı və həmin qurum özünün buraxılması barədə qərar verdi.

Lakin bu nəticəyə bir gündə gəlinməmişdi. Qarabağ münaqişəsinin kökləri 1980-ci illərin sonlarına gedib çıxırdı. Birinci Qarabağ müharibəsi, Azərbaycanın ərazilərinin işğalı, yüz minlərlə insanın məcburi köçkünə çevrilməsi, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri, illərlə davam edən danışıqlar prosesi və 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibə bu uzun tarixi prosesin əsas mərhələlərini təşkil edirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təsdiqləyir və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb edirdi. Azərbaycan Prezidenti Administrasiyasının Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı rəsmi xronologiyasında da həmin qətnamələrin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və sərhədlərinin toxunulmazlığını təsdiqlədiyi qeyd olunur.
2020-ci ilin sentyabrında başlayan İkinci Qarabağ müharibəsi bu status-kvonu kökündən dəyişdirdi. 44 gün davam edən müharibədən sonra Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsinə nəzarəti bərpa etdi. Lakin müharibədən sonra Qarabağın bir hissəsində separatçı struktur və Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının mövcudluğu davam edirdi. Beləliklə, 2020-ci ilin noyabrında əldə edilmiş razılaşma müharibəni dayandırsa da, Qarabağ məsələsinin bütün elementlərini birdəfəlik aradan qaldırmamışdı.
Məhz bundan sonra əsas qarşıdurma hərbi cəbhədən daha çox siyasi, hüquqi və təhlükəsizlik müstəvisinə keçdi. Azərbaycan Qarabağın öz ərazisi olduğunu və bölgədə Azərbaycan Konstitusiyasının və qanunlarının tətbiq edilməli olduğunu bildirirdi. Eyni zamanda Bakı Qarabağ ermənilərinin Azərbaycan cəmiyyətinə reinteqrasiyasını təklif etdiyini açıqlayırdı. Azərbaycan Prezidenti 2023-cü ilin sentyabrında ABŞ dövlət katibi Antoni Blinkenlə telefon danışığında da Qarabağ ermənilərinin nümayəndələri ilə reinteqrasiya məsələləri üzrə dialoq təkliflərinin edildiyini bildirmişdi.
Lakin 2023-cü ilin yayından başlayaraq qarşıdurma yenidən kəskinləşdi. Sentyabrın 2-də separatçı qurumun yaranmasının ildönümü ilə bağlı tədbirlər keçirildi, sentyabrın 9-da isə həmin qurumda növbəti "prezident seçkiləri" təşkil edildi. Azərbaycan bu seçkiləri qanunsuz hesab edirdi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materiallarında da həmin seçkilərin ölkənin suverenliyinə qarşı təxribat kimi qiymətləndirildiyi qeyd olunur.
Belə bir şəraitdə 2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağda vəziyyət yeni mərhələyə keçdi. Azərbaycan hakimiyyəti bölgədə genişmiqyaslı təxribatların baş verdiyini, minalardan istifadə nəticəsində hərbçilərin və mülki şəxslərin öldüyünü bildirdi və lokal xarakterli antiterror tədbirlərinin başlandığını elan etdi. Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə əsasən, əməliyyatın məqsədləri Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilməsi, qanunsuz silahlı birləşmələrin zərərsizləşdirilməsi və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpası idi.
Hadisələrin sürəti diqqətçəkən idi. Qarşıdurma sentyabrın 20-də dayandırıldı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sonrakı açıqlamalarında əməliyyatın 24 saatdan az davam etdiyi və nəticədə Azərbaycan ərazisində dövlət suverenliyinin tam bərpa olunduğu bildirildi. Azərbaycan tərəfinin məlumatına görə, separatçı silahlı birləşmələrin tərksilahı və silahların təhvil verilməsi prosesi də həmin razılaşmanın əsas elementlərindən biri idi.
Bu mərhələdə xüsusi diqqət çəkən məqam ondan ibarət idi ki, hərbi nəticə siyasi nəticəni də sürətləndirdi. İllər ərzində özünü ayrıca siyasi qurum kimi təqdim edən separatçı struktur artıq əvvəlki imkanlara malik deyildi. Onun silahlı dayaqları sıradan çıxarılmış, Azərbaycan dövlətinin bölgədə nəzarəti bərpa edilmişdi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi xronologiyasında da antiterror tədbirlərindən sonra separatçı rejimin özünü buraxdığını elan etdiyi və Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpa edildiyi qeyd edilir və sentyabrın 28-də tarixə düşən sənəd imzalandı.

Separatçı qurumun rəhbəri Samvel Şahramanyanın imzaladığı sənəddə bütün dövlət qurumlarının və onlara bağlı təşkilatların 2024-cü il yanvarın 1-dək buraxılması, "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın mövcudluğuna son qoyulması nəzərdə tutulurdu. Sənəddə qərarın mürəkkəb hərbi-siyasi vəziyyət və əhalinin fiziki təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə bağlı olduğu bildirilirdi.

Bu sənədin siyasi əhəmiyyəti olduqca böyük idi. Çünki separatçı qurumun rəhbərliyi ilk dəfə deyil, məhz antiterror tədbirlərindən sonra öz dövlət institutlarının ləğvini rəsmiləşdirən sənədə imza atmışdı.
Burada mühüm hüquqi məqamı da xüsusi vurğulamaq lazımdır: Şahramanyanın imzaladığı sənəd Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyini yaradan sənəd deyildi. Azərbaycan və beynəlxalq hüquq baxımından Qarabağ Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisi hesab olunurdu. Buna görə də separatçı qurumun özünü buraxması Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi əsasını yaratmırdı; əksinə, uzun müddət mövcud olmuş faktiki separatçı idarəetmənin sona çatmasını göstərən siyasi hadisə idi.

Məhz buna görə 2023-cü ilin sentyabr hadisələrini "separatçıların qərarı" ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Əsas dəyişiklik sentyabrın 19-20-də baş verdi. Şahramanyanın sentyabrın 28-də imzaladığı sənəd isə həmin dəyişiklikdən sonra separatçı strukturun öz daxilində qəbul edilmiş siyasi qərar idi.

Hadisələrin daha bir mühüm nəticəsi Qarabağda paralel hakimiyyət iddiasının aradan qalxması oldu. Uzun illər ərzində bölgədə Azərbaycan dövlətindən ayrı idarəçilik sistemi mövcud olmuşdu. 2023-cü ilin sentyabrından sonra isə bu model fəaliyyət qabiliyyətini itirdi. Azərbaycan dövlət institutlarının bölgədə bərpası ilə Qarabağda "ikili hakimiyyət" görüntüsü də sona çatdı.

Sentyabr hadisələrinin geosiyasi əhəmiyyəti də məhz burada üzə çıxır. Qarabağ məsələsi uzun müddət Cənubi Qafqazda ən mürəkkəb beynəlxalq problemlərdən biri kimi qalırdı. Müxtəlif vasitəçilik formatları, danışıqlar, atəşkəs rejimləri və siyasi təşəbbüslər münaqişəni həll etməyə çalışsa da, separatçı idarəçilik faktoru tam aradan qalxmırdı. 2023-cü ilin sentyabrından sonra isə məsələnin əvvəlki formatda davam etdirilməsi üçün əsaslı siyasi zəmin qalmadı.
Bu, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin gündəliyinə də təsir göstərdi. Qarabağdakı separatçı strukturun mövcudluğu aradan qalxdıqdan sonra iki dövlət arasındakı əsas məsələlər daha aydın şəkildə dövlətlərarası münasibətlər çərçivəsində müzakirə olunmağa başladı. Ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat əlaqələri, təhlükəsizlik və sülh müqaviləsi kimi məsələlər ön plana çıxdı.
Qarabağda baş verən prosesin humanitar tərəfi isə daha mürəkkəbdir. Sentyabr hadisələrindən sonra bölgənin erməni əhalisinin böyük hissəsi Ermənistana köçdü. "İnterfaks"ın 28 sentyabr 2023-cü il tarixli məlumatına görə, həmin gün Ermənistan hökuməti 65 036 köçkün şəxsin Ermənistana gəldiyini açıqlamışdı. Bu proses sonrakı dövrdə regionun demoqrafik mənzərəsini ciddi şəkildə dəyişdirdi.

Azərbaycan isə Qarabağ ermənilərinin reinteqrasiyası məsələsini öz Konstitusiyası və qanunları çərçivəsində təqdim edirdi. Prezident İlham Əliyevin 20 sentyabr 2023-cü il tarixli açıqlamasında da Yevlax görüşünün Qarabağ ermənilərinin hüquq və vəzifələrinin, o cümlədən mədəni, dini və digər hüquqlarının Azərbaycan Konstitusiyası və qanunları çərçivəsində müzakirəsinə yönələcəyi bildirilmişdi.
Bu mənada sentyabrın 19-20-də baş verənlər yalnız hərbi əməliyyat deyil, dövlət idarəçiliyi baxımından da dönüş nöqtəsi idi. Qarabağda illərlə davam etmiş separatçı idarəçilik modeli aradan qalxdı və Azərbaycan öz inzibati-hüquqi sistemini bölgədə tətbiq etmək mərhələsinə keçdi.

Hadisələrin simvolik kulminasiya nöqtələrindən biri isə 2023-cü il oktyabrın 15-də Xankəndidə Azərbaycan Dövlət Bayrağının qaldırılması oldu. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, həmin gün dövlət bayrağı Xankəndidə, Xocalıda, Əsgəranda, Xocavənddə və Ağdərədə qaldırıldı.

Bu görüntü siyasi baxımdan 2020-ci ildən başlayan prosesin 2023-cü ildə tamamlanan mərhələsinin simvoluna çevrildi. 2020-ci ildə Şuşada Azərbaycan bayrağının dalğalanması necə hərbi qələbənin simvolu olmuşdusa, 2023-cü ildə Xankəndidə bayrağın qaldırılması da dövlət suverenliyinin bərpasının simvolik ifadəsinə çevrildi.
Azərbaycan hakimiyyəti sonradan 20 sentyabrı Dövlət Suverenliyi Günü elan etdi. 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Prezident sərəncamında 2023-cü il sentyabrın 19-da başlayan və 20 sentyabrda başa çatan antiterror tədbirlərinin nəticəsində Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyi bildirilir.

Beləliklə, tarixə nəzər saldıqda bir-biri ilə bağlı bir neçə mərhələ görünür: 2020-ci il müharibəsi ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpasına gətirdi; 2023-cü ilin aprelində Laçın istiqamətində sərhəd nəzarət məntəqəsinin yaradılması Azərbaycanın dövlət sərhədinə nəzarətini gücləndirdi; sentyabrın 19-20-də lokal xarakterli antiterror tədbirləri isə Qarabağdakı separatçı silahlı strukturun və paralel idarəçilik sisteminin fəaliyyətinə son qoydu; sentyabrın 28-də Şahramanyanın sənədi isə separatçı qurumun özünü buraxmasını elan etdi.
Bu ardıcıllıq göstərir ki, Qarabağda 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələr təsadüfi və təcrid olunmuş proses deyildi. Onun arxasında üç onillikdən artıq davam edən münaqişə, 2020-ci il müharibəsi, postmüharibə dövründə aparılan danışıqlar və təhlükəsizlik məsələləri dayanırdı.

Ən böyük siyasi dəyişiklik isə ondan ibarət oldu ki, Qarabağ məsələsində "separatçı qurum" artıq əvvəlki kimi ayrıca siyasi aktor kimi çıxış etmək imkanını itirdi. Şahramanyanın imzaladığı sənəd bunun yazılı təsdiqlərindən biri oldu.
Bu gün həmin hadisələrə tarixi məsafədən baxdıqda 2023-cü ilin sentyabrının Qarabağ münaqişəsinin yalnız hərbi deyil, siyasi tarixində də dönüş nöqtəsi olduğu aydın görünür. 19-20 sentyabrda baş verən antiterror tədbirləri ilə hərbi-siyasi status-kvo dəyişdi, 28 sentyabr sənədi ilə separatçı qurumun özünü buraxması elan edildi, oktyabrın 15-də Xankəndidə Azərbaycan bayrağı qaldırıldı və sonrakı dövrdə Qarabağda dövlət idarəçiliyinin, bərpa-quruculuq prosesinin və keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının yeni mərhələsi başladı.

Azərbaycan Prezidentinin sonrakı çıxışlarında da 2023-cü ilin sentyabr hadisələri separatizmin aradan qaldırılması və dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə əlaqələndirilir. 2025-ci ilin sentyabrında Xocavənd rayonunda sakinlərlə görüş zamanı İlham Əliyev 19-20 sentyabr hadisələrinin separatizmə son qoyduğunu və Azərbaycanın suverenliyini tam bərpa etdiyini bildirib.

Nəticə etibarilə, Samvel Şahramanyanın "fərmanı" Qarabağda separatçı rejimin tarixinin son səhifələrindən biri oldu. Lakin həmin sənədin arxasında daha böyük bir siyasi reallıq dayanırdı: Azərbaycan artıq Qarabağ üzərində faktiki dövlət nəzarətini bərpa etmişdi və separatçı qurumun ayrıca idarəçilik strukturu kimi yaşaması üçün əvvəlki şərait mövcud deyildi.

Bu baxımdan 2023-cü ilin sentyabrı Qarabağ tarixində yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Münaqişənin əvvəlki mərhələsində əsas sual "Qarabağın statusu necə olacaq?" idisə, antiterror tədbirlərindən sonra gündəlik dəyişdi. Artıq əsas məsələ Qarabağda suveren Azərbaycan dövlətinin idarəçiliyinin, qanunun aliliyinin, təhlükəsizliyin, bərpa-quruculuğun və regionda davamlı sülhün necə təmin olunmasıdır.
Qarabağda separatçı rejimin özünü buraxması isə bu böyük siyasi dəyişimin ən mühüm sənədləşdirilmiş nəticələrindən biri kimi tarixə düşdü. 30 ildən artıq davam edən qarşıdurmanın bir mərhələsi beləliklə başa çatdı və Qarabağda yeni siyasi reallıq formalaşdı.

Nəsib Məhəməliyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin