Vahid məktəbli forması: geyim qaydasından daha çox bərabərlik, intizam və məktəb mədəniyyəti məsələsi

Məktəbli forması məsələsi ilk baxışdan sadəcə şagirdlərin hansı geyimdə məktəbə gəlməsi ilə bağlı qayda kimi görünə bilər. Lakin bu məsələ daha geniş sosial və pedaqoji məna daşıyır. Vahid məktəbli geyimi məktəb mühitində bərabərlik, nizam-intizam, kollektivə aidlik, təhlükəsizlik, rahatlıq və təhsil prosesinin təşkilinin bir-biri ilə əlaqəli elementlərindən biridir. Bu səbəbdən məktəbli formasına yalnız xarici görünüş məsələsi kimi yanaşmaq düzgün olmazdı.

Məktəb uşağın yalnız bilik aldığı məkan deyil. Burada onun sosial münasibətləri, məsuliyyət hissi, davranış mədəniyyəti və kollektiv daxilində özünü aparmaq bacarığı da formalaşır. Şagird hər gün məktəb mühitində müəyyən qaydalarla qarşılaşır, həmin qaydalara əməl etməyi öyrənir və tədricən ictimai həyatın daha geniş normalarına uyğunlaşır. Bu baxımdan geyim qaydaları da məktəbin ümumi daxili nizamının elementlərindən biri kimi çıxış edir.

Vahid məktəbli formasının əsas məqsədlərindən biri məktəb mühitində şagirdlər arasında görünən sosial fərqləri azaltmaqdır. Uşaqlar müxtəlif ailələrdə böyüyür, ailələrin maddi imkanları və sosial şəraiti eyni olmur. Əgər məktəb mühitində geyim şagirdin ailəsinin iqtisadi imkanlarının nümayişinə çevrilirsə, bu, uşaqlar arasında müqayisə və sosial fərqlilik hissini gücləndirə bilər. Vahid forma isə ən azı məktəb daxilində bu fərqlərin görünüş üzərindən ifadəsini məhdudlaşdırmağa xidmət edir.

Burada söhbət bütün uşaqların tamamilə eyni düşünməsi və eyni xüsusiyyətlərə malik olması demək deyil. Əksinə, məktəbin əsas vəzifələrindən biri müxtəlif ailələrdən, sosial qruplardan və fərqli dünyagörüşlərindən gələn uşaqların eyni təhsil mühitində bir arada olmasını təmin etməkdir. Vahid forma həmin ümumi məktəb mühitinin vizual ifadələrindən biri hesab oluna bilər.

Bərabərlik prinsipinin əhəmiyyəti xüsusilə uşaqların psixoloji və sosial inkişafı baxımından diqqətəlayiqdir. Məktəb yaşında uşaqlar bir-birini xarici görünüş, geyim, telefon, ayaqqabı və digər əşyalar üzərindən müqayisə edə bilirlər. Bu müqayisələrin həmişə mənfi nəticə doğurduğunu söyləmək olmaz, lakin sosial-iqtisadi fərqlərin uşaqlar arasında təzyiq və ayrı-seçkilik yaratması ehtimalı mövcuddur. Vahid məktəbli forması belə riskləri tamamilə aradan qaldırmasa da, onların müəyyən hissəsinin qarşısını almaq üçün təşkilati mexanizm rolunu oynaya bilər.

Məsələnin digər mühüm tərəfi məktəbin dünyəvi və inklüziv təhsil mühiti olmasıdır. Dövlət məktəbində bütün şagirdlərin bərabər hüquq və imkanlar çərçivəsində təhsil alması əsas yanaşmalardan biridir. Məktəb müxtəlif sosial, mədəni və ailə mühitlərindən gələn uşaqları bir araya gətirir. Bu səbəbdən məktəb mühitində ümumi qaydaların müəyyən edilməsi hər bir şagird üçün eyni çərçivənin yaradılmasına xidmət edir.

Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, vahid forma uşağın şəxsiyyətini və fərdiliyini inkar edən vasitə kimi təqdim edilməməlidir. Məktəbli geyiminin məqsədi uşaqların şəxsiyyətini eyniləşdirmək yox, təhsil mühiti üçün ümumi standart müəyyən etməkdir. Şagirdin fərdiliyi onun dünyagörüşündə, davranışında, biliyində, bacarıqlarında, yaradıcılığında və sosial münasibətlərində özünü göstərə bilər.

Vahid məktəbli formasının məktəb kimliyinin formalaşmasına da müəyyən təsiri var. Şagird özünü yalnız fərdi şəkildə deyil, müəyyən kollektivin üzvü kimi də dərk edir. Məktəbin forması, emblemi, daxili qaydaları və ümumi mədəniyyəti uşağın həmin kollektivə aidlik hissini gücləndirə bilər. Bu isə məktəbə münasibətdə məsuliyyət və intizamın formalaşmasına dəstək verən amillərdən biri ola bilər.

Məktəbli forması həm də davranış mədəniyyəti ilə əlaqəlidir. Uşağın məktəbə hazırlaşarkən geyim qaydasına əməl etməsi gündəlik məsuliyyət vərdişlərinin formalaşmasına kömək edə bilər. Vaxtında məktəbə gəlmək, dərs ləvazimatlarını hazırlamaq, məktəbin daxili qaydalarına riayət etmək kimi vərdişlərlə geyim kodeksinə əməl etmək də eyni ümumi intizam mədəniyyətinin tərkib hissəsinə çevrilə bilər.

Bununla belə, məktəbli forması ilə bağlı qaydaların tətbiqində əsas prinsiplərdən biri məqsədəuyğunluq olmalıdır. Forma ilk növbədə rahat, praktik, təhlükəsiz və uşağın yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olmalıdır. Şagird günün böyük hissəsini məktəbdə keçirirsə, geyim onun hərəkətinə mane olmamalı, dərs prosesində fiziki narahatlıq yaratmamalıdır.
Bu xüsusilə ibtidai sinif şagirdləri üçün əhəmiyyətlidir. Kiçik yaşlı uşaqlar daha çox hərəkət edir, müxtəlif fəaliyyətlərdə iştirak edir və geyimdən praktiki istifadə tələb olunur. Buna görə məktəbli formasının dizaynında estetik görünüşlə yanaşı, materialın keyfiyyəti, mövsümə uyğunluğu, hərəkət rahatlığı və qulluq imkanları da nəzərə alınmalıdır.
Eyni yanaşma yuxarı sinif şagirdlərinə də aiddir. Yeniyetmələr artıq öz xarici görünüşlərinə daha çox diqqət yetirirlər. Buna görə vahid forma onların yaş xüsusiyyətləri və sosial-psixoloji ehtiyacları nəzərə alınmaqla hazırlanmalıdır. Məktəbli geyimi səliqəli və təhsil mühitinə uyğun olmaqla yanaşı, şagird üçün qəbulolunan və rahat olmalıdır.
Məktəbli forması məsələsində valideyn amili də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki formanın alınması və gündəlik istifadəsi birbaşa ailənin üzərinə düşür. Buna görə məktəbli geyimi ilə bağlı qərarların sosial və iqtisadi reallıqlar nəzərə alınmaqla həyata keçirilməsi vacibdir. Formanın əlçatan olması, keyfiyyətli materiallardan hazırlanması və ailələr üçün əlavə və əsassız maliyyə yükü yaratmaması mühüm məsələlərdəndir.

Bu baxımdan məktəb-valideyn əməkdaşlığı xüsusi rol oynayır. Məktəb rəhbərliyi geyim qaydalarını yalnız tələb kimi təqdim etməklə kifayətlənməməli, həmin qaydaların məqsədini valideynlərə və şagirdlərə izah etməlidir. Qaydanın mahiyyəti başa düşüldükdə onun icrasına münasibət də daha konstruktiv olur.

Digər tərəfdən, vahid forma qaydasının tətbiqi zamanı uşağın hüquqları və ləyaqəti də qorunmalıdır. Qaydaya əməl etməyən şagirdin ictimai şəkildə alçaldılması, geyiminə görə təhqir olunması və ya digər şagirdlərin qarşısında mənfi münasibətə məruz qalması yolverilməz yanaşmadır. İntizam qaydası tərbiyəedici xarakter daşımalı, uşağın şəxsiyyətinə hörmət prinsipini pozmamalıdır.

Məktəb mühitində qayda ilə yanaşı, qaydanın tətbiq mədəniyyəti də mühümdür. Eyni qayda bütün şagirdlərə ardıcıl və ayrı-seçkisiz tətbiq edilməlidir. Əks halda vahid forma ideyasının əsasını təşkil edən bərabərlik prinsipi zəifləyə bilər.
Burada məktəbin daxili nizam-intizam qaydaları ilə geyim kodeksi arasında da əlaqə yaranır. Şagird üçün müəyyən edilən qaydalar bir-birindən ayrı deyil. Davranış, dərsə davamiyyət, məktəb əmlakına münasibət, müəllim və digər şagirdlərlə ünsiyyət, təhlükəsizlik normaları və geyim qaydaları bütövlükdə məktəb mədəniyyətini formalaşdırır.
Məktəbli forması həmçinin təhlükəsizlik baxımından da nəzərdən keçirilə bilər. Məktəb ərazisində şagirdlərin vahid və müəyyən edilən geyimdə olması onların məktəb icmasının üzvü kimi asan tanınmasına kömək edə bilər. Bununla belə, təhlükəsizlik arqumenti formanın əsas məqsədi kimi deyil, ümumi məktəb təşkilinin əlavə elementi kimi qiymətləndirilməlidir.

Ən mühüm məsələlərdən biri də məktəbli formasının ideoloji və ya formal tələbə çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Forma təhsil prosesinin məqsədinə xidmət etməlidir. Əgər qayda yalnız xarici görünüşə nəzarət vasitəsinə çevrilərsə, onun pedaqoji əhəmiyyəti zəifləyə bilər. Əsas məqsəd uşağın geyiminə nəzarət etmək deyil, təhsil üçün sağlam, təhlükəsiz, bərabər və nizamlı mühit yaratmaqdır.

Bu baxımdan məktəbli geyiminə münasibətdə üç əsas prinsip ön plana çıxır: bərabərlik, rahatlıq və intizam. Bərabərlik sosial fərqlərin məktəb mühitində nümayişini azaltmağa, rahatlıq şagirdin sağlam və səmərəli təhsil almasına, intizam isə məktəbin ümumi qaydalarına hörmətin formalaşmasına xidmət edir.

Nəticə etibarilə vahid məktəbli forması yalnız "nə geyinmək lazımdır?" sualının cavabı deyil. Bu məsələ məktəbin hansı dəyərləri formalaşdırmaq istədiyi ilə bağlıdır. Əgər məktəb bərabərliyi, məsuliyyəti, qarşılıqlı hörməti, kollektivə aidliyi və təhsil mühitinə uyğun davranışı təşviq edirsə, məktəbli forması həmin yanaşmanın praktik elementlərindən biri ola bilər.

Lakin bunun üçün forma özü qədər onun tətbiq fəlsəfəsi də düzgün qurulmalıdır. Şagirdin ləyaqətinə hörmət, ailələrin sosial imkanlarının nəzərə alınması, geyimin rahat və praktik olması, qaydaların hamıya eyni şəkildə tətbiqi və valideynlərlə açıq əməkdaşlıq vahid məktəbli formasının səmərəli tətbiqinin əsas şərtləridir.

Beləliklə, vahid məktəbli geyiminə yalnız xarici görünüş standartı kimi deyil, məktəbdə bərabər imkanların, sosial adaptasiyanın, kollektiv məsuliyyətin və təhsil mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edən mexanizmlərdən biri kimi yanaşmaq mümkündür. Məktəbin əsas məqsədi isə geyimdə eynilik yaratmaqdan daha böyükdür: uşaqların fərqlərinə hörmət edən, lakin onları ümumi dəyərlər və təhsil məqsədləri ətrafında birləşdirən sağlam məktəb mühiti yaratmaqdır.

Vüqar İskəndərov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin