Vahid məktəbli formasında dəyişiklik: yeni yanaşma məktəb mühitinə nə vəd edir?

Məktəbli forması uzun illərdir təhsil mühitinin mühüm elementlərindən biri kimi qəbul olunur. Forma yalnız şagirdin geyimi deyil, eyni zamanda məktəb mədəniyyətinin, nizam-intizamın, bərabərlik prinsipinin və təhsil müəssisəsinin ümumi görünüşünün formalaşmasına təsir edən amillərdən biridir. Bu baxımdan vahid məktəbli forması ilə bağlı dəyişikliklər təkcə geyim məsələsi kimi deyil, daha geniş təhsil və sosial yanaşmanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Vahid formanın əsas məqsədlərindən biri məktəb mühitində şagirdlər arasında sosial fərqlərin geyim üzərindən nümayiş etdirilməsinin qarşısını almaqdır. Şagirdlərin ailələrinin maddi imkanları müxtəlif ola bilər. Geyim seçimində bu fərqlərin açıq şəkildə görünməsi isə bəzi hallarda məktəb daxilində sosial müqayisələrə səbəb ola bilər. Vahid forma müəyyən çərçivə yaradaraq şagirdlərin diqqətinin xarici görünüşdən daha çox təhsil prosesinə yönəldilməsinə xidmət edə bilər.

Yeni yanaşmanın digər mühüm istiqaməti rahatlıq və funksionallıq məsələsidir. Məktəbli formasının şagirdin gündəlik fəaliyyətinə uyğun olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şagird günün böyük hissəsini məktəbdə keçirir. Buna görə də forma hərəkətə mane olmayan, mövsümə uyğun, rahat və təhlükəsizlik baxımından münasib materiallardan hazırlanmalıdır. Xüsusilə ibtidai sinif şagirdləri üçün geyimin rahatlığı daha ciddi nəzərə alınmalıdır.
Forma məsələsində dəyişikliklərin yalnız dizaynla məhdudlaşmaması vacibdir. Burada ölçü standartları, parçanın keyfiyyəti, mövsümi geyim variantları, qiymət əlçatanlığı və valideynlərin seçim imkanları da nəzərə alınmalıdır. Əgər vahid forma məktəb mühitində bərabərlik yaratmaq məqsədi daşıyırsa, onun əldə edilməsinin ailələr üçün əlavə və həddindən artıq maliyyə yükünə çevrilməməsi də mühüm şərtdir.

Məktəbli formasının yenilənməsi eyni zamanda müasir məktəb anlayışının tələbləri ilə əlaqələndirilə bilər. Müasir təhsil yalnız biliklərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmır. Məktəb həm də uşağın sosial bacarıqlarının, məsuliyyət hissinin, özünə və başqalarına hörmətinin formalaşdığı mühitdir. Səliqəli, rahat və məktəbin ümumi qaydalarına uyğun geyim də bu mədəniyyətin elementlərindən birinə çevrilə bilər.

Burada əsas məsələ "forma olsun və ya olmasın" mübahisəsindən daha çox, hansı formanın məktəb mühiti üçün uyğun olmasıdır. Çünki vahid forma tətbiq edilirsə, onun əsaslandırılmış standartlara cavab verməsi vacibdir. Forma şagird üçün narahatlıq yaradırsa, keyfiyyətsiz materialdan hazırlanırsa və ya ailələr üçün əlçatmaz qiymətə satılırsa, bu zaman onun ilkin məqsədi zəifləyə bilər.

Digər tərəfdən, vahid forma şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərini tamamilə aradan qaldırmaq anlamına gəlməməlidir. Məktəb intizamı ilə uşağın fərdiliyi arasında balansın qorunması vacibdir. Şagirdlərin şəxsiyyət kimi inkişafı, yaradıcılığı və özünüifadəsi yalnız geyimlə ölçülmür. Buna görə də məktəb formasının əsas funksiyası məhdudlaşdırmaq deyil, məktəb mühitində ümumi qayda və səliqə yaratmaq olmalıdır.

Vahid formanın tətbiqində valideynlərin mövqeyi də əhəmiyyətli amildir. Dəyişikliklərin uğurlu olması üçün valideynlərə yeni tələblər barədə əvvəlcədən aydın məlumat verilməsi, forma nümunələrinin və standartlarının ictimaiyyətə açıqlanması, qiymət və əldəolunma imkanlarının nəzərə alınması mühüm şərtlər sırasındadır. Valideyn üçün əsas sual yalnız formanın necə görünməsi deyil, onun nə qədər rahat, davamlı və əlçatan olmasıdır.
Məktəblərin də bu prosesdə məsuliyyəti böyükdür. Forma qaydaları tətbiq edilərkən şagirdlərə qarşı münasibətdə həssaslıq qorunmalıdır. Geyim qaydalarının pozulması avtomatik olaraq şagirdin təhsil prosesindən kənarlaşdırılması və ya onun ictimaiyyət qarşısında alçaldılması üçün əsas olmamalıdır. Məktəbin məqsədi cəzalandırmaqdan əvvəl maarifləndirmək və qaydanın mahiyyətini izah etmək olmalıdır.

Xüsusilə yeniyetməlik dövründə şagirdlərin psixoloji rahatlığı diqqətdə saxlanmalıdır. Məktəb forması şagirdin özünü məktəb kollektivinin bir hissəsi kimi hiss etməsinə kömək edə bilər, lakin qaydaların tətbiqi zamanı fərdi vəziyyətlər də nəzərə alınmalıdır. Məktəb mühiti həm nizamlı, həm də uşağın özünü təhlükəsiz və hörmətli hiss etdiyi məkan olmalıdır.

Vahid forma ilə bağlı dəyişikliklərin digər mühüm tərəfi iqtisadi məsələdir. Forma istehsalında yerli istehsal imkanlarından istifadə edilməsi, keyfiyyət standartlarının müəyyənləşdirilməsi və rəqabətli qiymət mühitinin yaradılması həm valideynlər, həm də istehsalçılar baxımından əhəmiyyət daşıya bilər. Eyni zamanda formaların satışında süni qiymət artımının və məcburi əlavə alışların qarşısının alınması istehlakçı maraqlarının qorunması baxımından vacibdir.

Bu baxımdan yeni vahid forma siyasətinin əsas prinsiplərini bir neçə istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür: rahatlıq, təhlükəsizlik, səliqə, bərabərlik, mövsümə uyğunluq, keyfiyyət və əlçatanlıq.
Əslində məktəbli forması təhsil siyasətinin böyük və mürəkkəb məsələləri ilə müqayisədə kiçik görünə bilər. Lakin məktəbdə gündəlik həyatın mühüm hissəsini təşkil etdiyi üçün onun düzgün təşkili həm şagird, həm valideyn, həm müəllim, həm də məktəb rəhbərliyi üçün praktiki əhəmiyyət daşıyır.

Vahid forma ilə bağlı dəyişikliklərə yalnız "yeni geyim modeli" kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Burada söhbət məktəb mədəniyyətinin yenilənməsindən, şagirdlərin rahatlığının təmin edilməsindən və təhsil mühitində vahid yanaşmanın formalaşdırılmasından gedir. Əgər dəyişikliklər sosial bərabərlik, rahatlıq, keyfiyyət və əlçatanlıq prinsipləri əsasında həyata keçirilərsə, vahid məktəbli forması məktəbin nizam-intizam və mədəniyyət sisteminin daha funksional elementinə çevrilə bilər.

Nəticə etibarilə, məktəbli formasında əsas hədəf uşağın geyimini məhdudlaşdırmaq deyil, onun təhsil aldığı mühitdə rahat, təhlükəsiz və bərabər şərait yaratmaq olmalıdır. Formanın uğuru onun nə qədər dəbli və ya sərt qaydalı olması ilə deyil, şagird, valideyn və məktəb üçün nə dərəcədə praktik və əlçatan olması ilə ölçülə bilər. Dəyişikliklərin əsas fəlsəfəsi də məhz burada - forma ilə məktəb mədəniyyəti arasında düzgün balans yaratmaqda dayanır.

Aydın Mirzəzadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin