Azərbaycan sənayedə yeni mərhələyə keçir: 5,3 milyard manatlıq dağ-mədən və metallurgiya proqramının əsas hədəfləri

Sentyabrın 22-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə "Azərbaycan Respublikasında 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı"na həsr olunmuş müşavirənin keçirilməsi ölkənin qeyri-neft iqtisadiyyatının gələcək istiqamətləri baxımından mühüm hadisədir. Təqdim edilən proqram sadəcə yeni yataqların istismara verilməsi planı deyil, mineral xammalın hasilatından onun emalına, daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalına və ixracına qədər bütöv sənaye zəncirinin qurulmasını nəzərdə tutur.

Bu yanaşmanın əsas fərqi ondan ibarətdir ki, məqsəd yalnız daha çox filiz çıxarmaq deyil. Dövlət Proqramının təqdimatında açıq şəkildə vurğulanıb ki, əsas hədəf xammalın mümkün qədər ölkə daxilində emal edilməsi və daha yüksək əlavə dəyər yaradılmasıdır. Bu isə Azərbaycan iqtisadiyyatında hasilat modelindən emal və sənaye modelinə keçidin dərinləşdirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Proqramın miqyası rəqəmlərdə daha aydın görünür. 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu hədəflərin reallaşdırılması üçün 2027-2030-cu illərdə ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiyanın yönəldilməsi planlaşdırılır.

Burada diqqət çəkən məqam investisiyanın maliyyə strukturudur. Təqdimata əsasən, 5,3 milyard manatın 1,1 milyard manatının dövlət büdcəsi, 2,2 milyard manatının dövlət müəssisələrinin vəsaiti, o cümlədən borc kapitalı, 2 milyard manatının isə özəl vəsait və borc kapitalı hesabına formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Beləliklə, investisiyaların böyük hissəsinin büdcədənkənar mənbələr hesabına cəlb edilməsi planlaşdırılır.

Bu, proqramın yalnız dövlət investisiyası üzərində qurulmadığını göstərir. Dövlət burada həm tənzimləyici, həm də ilkin investisiya və koordinasiya imkanlarına malik tərəf kimi çıxış edir, özəl sektor isə yeni istehsal layihələrinin maliyyələşdirilməsində iştirak etməlidir.

Əslində, aprelin 1-də imzalanmış Prezident Sərəncamı ilə bu istiqamətin institusional bazası artıq formalaşdırılmışdı. Həmin sənəddə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, sənayeləşmənin dərinləşdirilməsi, ixrac strukturunun genişləndirilməsi və regionların sosial-iqtisadi inkişafı baxımından strateji əhəmiyyətli istiqamət kimi müəyyənləşdirilib. Sərəncamda həmçinin "xammal-emal-son məhsul" dəyər zəncirinin qurulmasına xüsusi diqqət yetirilib.

Bu baxımdan sentyabr müşavirəsi apreldə müəyyənləşdirilmiş siyasi-iqtisadi xəttin konkret Dövlət Proqramına çevrilməsi mərhələsi kimi çıxış edir.Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri təbii sərvətlərin iqtisadi dövriyyəyə daxil edilməsindən daha çox, həmin resursların ölkə daxilində hansı səviyyədə əlavə dəyərə çevrilməsidir. Filizin hasil edilib ilkin xammal kimi ixrac olunması ilə onun ölkə daxilində zənginləşdirilməsi, emalı və hazır sənaye məhsuluna çevrilməsi arasında ciddi iqtisadi fərq var. Yeni proqram məhz ikinci istiqamətin genişləndirilməsini hədəfləyir.

Bu baxımdan "Daşkəsən" layihəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təqdimatda dəmir filizinin hasilatı, zənginləşdirilməsi və pelet istehsalı ilə yanaşı, isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması nəzərdə tutulur. Layihə üzrə illik 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün formalaşdırılması planlaşdırılır. Bunun təxminən 1,7 milyon tonunun ixrac potensialı yaratması gözlənilir.

Burada söhbət yalnız mədən sənayesindən getmir. Dəmir filizindən başlayan və metallurgiya müəssisələrinə qədər uzanan istehsal zənciri formalaşdıqca, nəqliyyat, logistika, enerji, avadanlıq, texniki xidmət və digər əlaqəli sahələrdə də tələbat yarana bilər.

Digər mühüm istiqamət alüminium sənayesidir. Dövlət Proqramı çərçivəsində elektroliz zavodunun illik istehsal gücünün 50 min tondan 100 min tona, yayma məhsullarının istehsalının isə 20 min tondan 50 min tona çatdırılması nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, kalsinasiya və anodbişirmə zavodlarının yaradılması planlaşdırılır.

Bu istiqamətdə atılan addımların məqsədi alüminium sektorunda da xammaldan son məhsula qədər dəyər zəncirini genişləndirməkdir. Aprel Sərəncamında "Azərbaycan alüminiumu" ASC-nin ləğvi və aktivlərinin "Azəralüminium" MMC-nin balansına keçirilməsi də nəzərdə tutulmuşdu.

Proqramın digər mühüm komponenti əlvan metalların istehsalıdır. "Filizçay" yatağında mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi, yatağın tamhəcmli emal imkanlarının yaradılması perspektivi müəyyənləşdirilib. "Dəmirli", "Söyüdlü" və "Ortakənd" yataqları üzrə də istismara hazırlıq işlərinin aparılması nəzərdə tutulur.

Bu prosesdə "AzerGold"un rolunun genişləndirilməsi də diqqət çəkir. Təqdimata görə, şirkətin məqsədi 2030-cu ilədək illik dövriyyəsi 1 milyard manata çatan dövlət şirkətinə çevrilməkdir. Şirkətin yalnız qızıl hasil edən qurum kimi deyil, geoloji kəşfiyyat, qara və əlvan metal filizləri, emal və digər əlaqəli istiqamətləri əhatə edən inteqrə olunmuş milli dağ-mədən şirkəti kimi inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur.

Burada geoloji kəşfiyyat məsələsi ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Dövlət Proqramının uğuru yalnız bu gün məlum olan yataqların istismarı ilə məhdudlaşmamalıdır. Yeni resurs bazasının müəyyənləşdirilməsi gələcək onilliklər üçün sənaye siyasətinin xammal əsasını formalaşdıra bilər. Təqdimatda 15 min kvadratkilometr ərazidə dövlət büdcəsi hesabına ilkin axtarış və qiymətləndirmə işlərinin aparıldığı və bu işlərin 2027-ci ildə tamamlanmasının planlaşdırıldığı bildirilib.

Proqramın regional inkişaf aspekti də xüsusi diqqət tələb edir. Dağ-mədən layihələrinin böyük hissəsi ənənəvi olaraq rayonlarla bağlıdır. Yeni mədən və emal müəssisələrinin yaradılması həmin ərazilərdə yalnız birbaşa iş yerlərinin artmasına deyil, xidmət, logistika, tikinti, təchizat və digər sahələrdə iqtisadi fəallığın genişlənməsinə təsir göstərə bilər. Prezidentin müşavirədə çıxışında da proqramın regionların sosial-iqtisadi inkişaf gündəliyi ilə əlaqələndirildiyi vurğulanıb.

Məsələnin digər tərəfi isə insan kapitalıdır. Metallurgiya və müasir dağ-mədən sənayesi ənənəvi mədənçilikdən fərqli olaraq yüksək texnologiyalı avadanlıq, geoloji analiz, avtomatlaşdırma, mühəndislik və peşəkar idarəetmə tələb edir. Bu səbəbdən proqramın nəticələri yalnız istehsal və ixrac rəqəmləri ilə deyil, həm də yeni ixtisaslı kadrların hazırlanması və yerli mühəndislik potensialının gücləndirilməsi ilə ölçülə bilər.
Bütün bunlar göstərir ki, 2027-2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan proqramı yalnız mədən sənayesi proqramı kimi qəbul etmək düzgün olmazdı. Burada əslində daha geniş sənaye siyasəti xətti görünür: yataq → hasilat → zənginləşdirmə → metallurgiya → emal → logistika → ixrac.

Bu zəncir nə qədər çox mərhələdə ölkə daxilində qurularsa, mineral resursların iqtisadi təsiri də bir o qədər çoxşaxəli ola bilər.Eyni zamanda, 5,3 milyard manatlıq investisiya planı ciddi icra intizamı və maliyyə koordinasiyası tələb edir. Dövlət büdcəsi ilə yanaşı, dövlət müəssisələrinin və özəl sektorun vəsaitlərinin cəlb olunması nəzərdə tutulduğuna görə layihələrin iqtisadi səmərəliliyi, maliyyə dayanıqlılığı və bazar imkanlarının düzgün qiymətləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyacaq. Proqramın təqdimatında da uzunmüddətli və əlçatan maliyyələşmə mənbələrinin əhəmiyyəti qeyd olunub.

Digər mühüm məsələ isə dünya metal bazarındakı qiymət dəyişiklikləridir. Proqramda ixrac potensialı 2025-ci ilin orta dünya qiymətləri əsasında hesablanıb. Bu isə real gəlirlərin gələcəkdə dünya bazarındakı qiymət dinamikasından asılı ola biləcəyini göstərir. Buna görə istehsal həcmlərinin artırılması ilə yanaşı, məhsul çeşidinin və emal dərinliyinin genişləndirilməsi risklərin bölüşdürülməsi baxımından əhəmiyyətli ola bilər.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi də bu strategiyanın mühüm elementlərindən biridir. Ölkənin nəqliyyat infrastrukturu və Orta Dəhliz üzərində yerləşməsi istehsal olunan metal və metallurgiya məhsullarının regional və beynəlxalq bazarlara çıxarılması üçün logistika imkanlarını genişləndirə bilər. Aprel Sərəncamında da Azərbaycanın mineral ehtiyatları, enerji təminatı, sənaye təşviqi mexanizmləri və Orta Dəhliz üzərində yerləşməsi əlaqəli sənaye sahələrinin inkişafı üçün əlverişli amillər kimi qeyd olunub.

Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi yanaşmanın əsas mahiyyəti mineral sərvətlərin sadəcə hasil edilməsində deyil, onların iqtisadi dəyərinin ölkə daxilində maksimum artırılmasındadır. 5,3 milyard manatlıq investisiya, 2030-cu ilədək 1,8 milyard manatlıq ÜDM töhfəsi və 3,4 milyard manatlıq illik ixrac potensialı kimi göstəricilər qarşıya konkret və ölçülə bilən hədəflər qoyur.

Bu proqramın icrası Azərbaycanın qeyri-neft sənayesinin strukturunda dağ-mədən və metallurgiyanın çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Əsas məsələ isə bundan sonra müəyyənləşdirilmiş hədəflərin real istehsal güclərinə, yeni texnologiyalara, ixtisaslı kadrlara, ixrac müqavilələrinə və regionlarda davamlı iqtisadi fəallığa çevrilməsidir.
Beləliklə, 2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı Azərbaycan üçün yalnız yeni mədənlərin açılması planı deyil. Bu, xammaldan yüksək əlavə dəyərli məhsula keçidi sürətləndirmək, qeyri-neft ixracını genişləndirmək, metallurgiya sənayesini dərinləşdirmək və regionlarda yeni sənaye iqtisadiyyatı formalaşdırmaq məqsədi daşıyan uzunmüddətli sənaye siyasətinin növbəti mərhələsidir.

Cavanşir Paşazadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin