Azərbaycanın metallurgiya xəritəsi yenidən cızılır: 5,3 milyard manatlıq Dövlət Proqramı nə vəd edir?

Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində növbəti mühüm mərhələ başlayır. Prezident İlham Əliyevin "Azərbaycan Respublikasında 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı"na həsr olunmuş müşavirədə çıxışı ölkənin mineral resurs siyasətində qarşıdakı illərin əsas prioritetlərini ortaya qoyub.

Yeni Dövlət Proqramı mahiyyət etibarilə yalnız dağ-mədən sahəsinin inkişafı ilə bağlı sənəd deyil. Burada Azərbaycanın yeraltı sərvətlərinin hasilatından başlayaraq zənginləşdirilməsinə, metallurgiya məhsullarının istehsalına, daxili sənayenin təminatına və ixrac imkanlarının genişləndirilməsinə qədər uzanan bütöv sənaye zəncirinin formalaşdırılması hədəflənir.

Məsələnin əsas mahiyyəti isə xammalın ölkə daxilində daha yüksək əlavə dəyərə çevrilməsidir.Prezident İlham Əliyevin müşavirədə diqqət çəkdiyi rəqəmlər proqramın miqyasını göstərir. 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinə 5,3 milyard manat investisiyanın yönəldilməsi nəzərdə tutulur. Dövlət Proqramının reallaşdırılması nəticəsində 2030-cu ilədək sektorun ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması hədəflənir.

Bu göstəricilər Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni yanaşmanın miqyasını göstərir. Çünki burada məqsəd yalnız istehsal həcmini artırmaq deyil. Əsas hədəf hasilatla emal arasındakı məsafəni qısaltmaq, filizin və digər mineral xammalın mümkün qədər ölkə daxilində emal edilməsini təmin etmək və daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalını genişləndirməkdir.

Xammal ölkədən çıxmadan dəyərə çevrilməlidir

Azərbaycanın təbii sərvətlərinin iqtisadi inkişafda rolu uzun illər əsasən enerji resursları ilə əlaqələndirilib. Neft və qaz sektorunun ölkə iqtisadiyyatında yaratdığı maliyyə imkanları digər sahələrin inkişafına da ciddi təsir göstərib. Son illərdə isə iqtisadi siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri həmin imkanlardan istifadə etməklə qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi olub.

Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı bu strategiyanın mühüm elementlərindən biridir.Burada prinsip sadədir: filizin hasil olunması prosesin sonu deyil, başlanğıcıdır. Filiz zənginləşdirilməli, metal alınmalı, daha sonra isə həmin metal müxtəlif sənaye məhsullarının istehsalında istifadə edilməlidir. Beləliklə, bir ton xammalın yaratdığı iqtisadi dəyər bir neçə istehsal mərhələsindən keçdikcə artır.

Dövlət Proqramında nəzərdə tutulan "xammal-emal-son məhsul" yanaşmasının əhəmiyyəti də məhz buradan irəli gəlir.Bu model Azərbaycanın həm sənaye istehsalını, həm ixrac imkanlarını, həm də daxili bazarın yerli məhsullarla təmin olunmasını genişləndirə bilər.

5,3 milyard manatlıq investisiya: əsas yük kimin üzərinə düşür?

Dövlət Proqramının diqqət çəkən məqamlarından biri investisiya paketinin həcmi ilə yanaşı, onun maliyyələşmə strukturudur.Nəzərdə tutulan 5,3 milyard manat investisiyanın 1,1 milyard manatının dövlət büdcəsi, 2,2 milyard manatının dövlət müəssisələrinin vəsaiti, o cümlədən borc kapitalı, 2 milyard manatının isə özəl vəsait və borc kapitalı hesabına formalaşdırılması nəzərdə tutulur.

Bu model dövlət və özəl sektorun paralel iştirakını nəzərdə tutur.Başqa sözlə, dövlət ilkin infrastruktur, strateji layihələr və institusional mexanizmlərin formalaşdırılmasında əsas rol oynayarkən, özəl kapitalın da metallurgiya və mədən sənayesinə daha fəal daxil olması gözlənilir.Bu isə gələcəkdə investisiya mühitinin, layihələrin iqtisadi səmərəliliyinin və idarəetmə keyfiyyətinin xüsusi əhəmiyyət daşıyacağını göstərir.

Daşkəsən yenidən Azərbaycanın sənaye xəritəsində önə çıxır

Dövlət Proqramında Daşkəsən istiqaməti xüsusi diqqət çəkir.Azərbaycanın dəmir filizi sənayesinin tarixi ilə bağlı olan Daşkəsəndə yeni texnologiyalar əsasında hasilat və emal imkanlarının genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Dəmir filizinin hasilatı, zənginləşdirilməsi, pelet istehsalı və isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı üzrə yeni güclərin yaradılması planlaşdırılır.Təqdimata əsasən, illik 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması nəzərdə tutulur və bunun təxminən 1,7 milyon tonunun ixrac potensialına malik olması gözlənilir.

Bu rəqəmlər Azərbaycanın qara metallurgiya sahəsində potensial dönüşün miqyasını göstərir.
Çünki isti briketləşdirilmiş dəmir adi xammal deyil. Bu məhsul metallurgiya sənayesində polad istehsalının əsas xammal komponentlərindən biri kimi istifadə olunur. Beləliklə, Daşkəsən layihəsi yalnız mədənçilik deyil, metallurgiya istehsal zəncirinin də inkişafına xidmət edə bilər.Bu prosesin davamında ölkə daxilində polad istehsalı və digər metal emalı sahələrinin inkişafı üçün əlavə imkanların yaranması mümkündür.

Alüminium sənayesində yeni hədəflər

Dövlət Proqramının digər mühüm istiqaməti alüminium sənayesidir.Təqdimata görə, elektroliz zavodunun illik istehsal gücünün 50 min tondan 100 min tona, yayma məhsullarının istehsalının isə 20 min tondan 50 min tona çatdırılması nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, kalsinasiya və anodbişirmə zavodlarının yaradılması planlaşdırılır.

Bu layihələr bir neçə baxımdan əhəmiyyətlidir.Əvvəla, istehsal güclərinin artırılması Azərbaycanın alüminium sənayesində mövcud potensialın daha geniş istifadəsinə imkan verə bilər. İkincisi, yayma məhsullarının istehsalının artırılması ilkin metal istehsalından daha yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalına keçidi gücləndirə bilər.Bu, həm də ixrac strukturunun dəyişdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Xammal və ilkin məhsul əvəzinə emal edilmiş sənaye məhsulunun ixracı ölkə iqtisadiyyatı üçün daha çox gəlir yarada bilər.

Filizçay və əlvan metallar: böyük potensial

Azərbaycanın dağ-mədən sektorunda ən çox diqqət çəkən layihələrdən biri Filizçay yatağı ilə bağlıdır.
Yatağın tərkibində mis, sink və qurğuşun kimi mühüm metalların olması onu strateji baxımdan əhəmiyyətli resurs bazasına çevirir.

Dövlət Proqramında Filizçay yatağının, eləcə də digər perspektivli yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi istiqamətində tədbirlər nəzərdə tutulur. "Dəmirli", "Söyüdlü" və "Ortakənd" kimi yataqlar üzrə də istismara hazırlıq işlərinin aparılması planlaşdırılır.

Bu layihələrin reallaşması Azərbaycanın əlvan metallurgiya sektorunda yeni istehsal imkanlarının formalaşmasına səbəb ola bilər.Dünyada mis, sink və digər əlvan metallara tələbatın artması fonunda belə resursların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi Azərbaycanın ixrac potensialını şaxələndirmək üçün də əhəmiyyətlidir.

"AzerGold"un missiyası genişlənir

Dövlət Proqramının mühüm istiqamətlərindən biri də "AzerGold"un fəaliyyət dairəsinin genişləndirilməsidir.
Şirkətin 2030-cu ilədək illik dövriyyəsini 1 milyard manata çatdırmaq məqsədi qarşıya qoyulub. Eyni zamanda, şirkətin yalnız qızıl hasilatı ilə məhdudlaşmayan, qara və əlvan metal filizləri, geoloji kəşfiyyat, emal və digər istiqamətləri əhatə edən inteqrasiya olunmuş milli dağ-mədən şirkətinə çevrilməsi nəzərdə tutulur.Bu dəyişiklik dağ-mədən sektorunda idarəetmənin daha sistemli qurulmasına imkan verə bilər.Əgər geoloji kəşfiyyat, yataqların qiymətləndirilməsi, hasilat və emal vahid strategiya çərçivəsində həyata keçirilərsə, Azərbaycanın mineral resurslarının iqtisadi potensialından daha səmərəli istifadə etmək mümkün olar.

Geoloji kəşfiyyat gələcəyin xəritəsini müəyyənləşdirəcək

Dağ-mədən sənayesinin uzunmüddətli inkişafı üçün yalnız mövcud yataqlar kifayət etmir. Yeni yataqların aşkar edilməsi, ehtiyatların dəqiqləşdirilməsi və onların iqtisadi baxımdan qiymətləndirilməsi vacibdir.
Təqdimatda 15 min kvadratkilometr ərazidə dövlət büdcəsi hesabına ilkin axtarış və qiymətləndirmə işlərinin aparıldığı və bu işlərin 2027-ci ildə tamamlanmasının planlaşdırıldığı bildirilib.Bu, Azərbaycanın gələcək mineral-xammal bazasının formalaşdırılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.Yeni yataqların aşkar edilməsi gələcəkdə həm dövlət, həm də özəl investisiyalar üçün yeni istiqamətlər aça bilər.

Regionlar üçün yeni iqtisadi imkanlar

Dağ-mədən sənayesinin inkişafının mühüm nəticələrindən biri də regionlarda yeni iqtisadi fəallığın yaranması ola bilər.
Mədən və emal müəssisələrinin fəaliyyət göstərdiyi ərazilərdə birbaşa iş yerləri ilə yanaşı, nəqliyyat, logistika, tikinti, xidmət, texniki xidmət və təchizat sahələrinə də tələbat artır.Bu baxımdan Dövlət Proqramı regionların sənayeləşməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.Xüsusilə dağlıq rayonlarda iri sənaye layihələrinin həyata keçirilməsi həmin ərazilərin iqtisadi potensialının daha geniş istifadəsinə şərait yarada bilər.

Bununla yanaşı, müasir dağ-mədən sənayesi yalnız fiziki əməyə deyil, yüksək ixtisaslı mühəndislərə, geoloqlara, metallurqlara, texnoloqlara, avtomatlaşdırma və informasiya texnologiyaları üzrə mütəxəssislərə ehtiyac yaradır.
Deməli, yeni proqramın təsiri yalnız mədənlərin ətrafında deyil, təhsil və kadr hazırlığı sistemində də hiss oluna bilər.

Metallurgiya yalnız mədən məsələsi deyil

Müasir dünyada metallurgiya iqtisadiyyatın çoxsaylı sahələri ilə birbaşa əlaqəlidir.
Avtomobil sənayesi, tikinti, maşınqayırma, müdafiə sənayesi, enerji, nəqliyyat, elektronika və digər sahələr metal məhsullarına ehtiyac duyur.Bu səbəbdən Azərbaycanın metallurgiya imkanlarının genişləndirilməsi ölkənin digər sənaye sahələrinin inkişafına da təsir göstərə bilər.

Əgər daxili bazarın metal məhsullarına olan tələbatının daha böyük hissəsi yerli istehsal hesabına təmin edilərsə, idxaldan asılılığın müəyyən istiqamətlərdə azaldılması üçün əlavə imkan yarana bilər.Digər tərəfdən, rəqabətqabiliyyətli məhsulların istehsalı ixrac coğrafiyasının genişləndirilməsinə də imkan verə bilər.

Orta Dəhliz Azərbaycanın metallurgiya strategiyasına nə verə bilər?

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu proqramın həyata keçirilməsində əlavə üstünlük yaradan amillərdən biridir.
Ölkənin Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının kəsişməsində yerləşməsi istehsal olunan məhsulların regional və dünya bazarlarına çıxarılması üçün mühüm logistika imkanları yaradır.

Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycan ərazisindən keçən yük axınlarının artmasına şərait yaradır. Metallurgiya məhsulları kimi iri həcmli yüklərin daşınmasında logistika imkanlarının əhəmiyyəti isə xüsusilə böyükdür.
Beləliklə, mədən → emal → istehsal → logistika → ixrac zəncirinin bütün elementlərinin ölkə daxilində və regional nəqliyyat infrastrukturu ilə əlaqəli şəkildə inkişaf etdirilməsi proqramın ümumi iqtisadi effektini artıra bilər.

Əsas məsələ: rəqəmlərin real nəticəyə çevrilməsi

Dövlət Proqramının qarşıya qoyduğu hədəflər kifayət qədər böyükdür. 5,3 milyard manatlıq investisiya, ÜDM-ə töhfənin 1,8 milyard manata, ixrac potensialının 3,4 milyard manata çatdırılması ciddi maliyyə və idarəetmə tələb edir.
Bu mərhələdə layihələrin vaxtında icrası, maliyyə intizamı, texnoloji seçim, bazar araşdırmaları və kadr təminatı mühüm rol oynayacaq.

Eyni zamanda, dünya metal bazarlarında qiymət dəyişiklikləri də nəzərə alınmalıdır. Metal qiymətlərinin dəyişkənliyi böyük layihələrin gəlirliliyinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən yalnız hasilat həcmlərinin artırılması deyil, daha yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalı mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əgər Azərbaycan filizi çıxarıb xaricə satmaqla kifayətlənməyib, həmin filizi ölkə daxilində emal edib hazır və yarımfabrikat məhsullara çevirə bilsə, Dövlət Proqramının iqtisadi effekti də daha geniş ola bilər.

Yeni sənaye mərhələsinin konturları

Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi fikirlər göstərir ki, Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya siyasətində əsas istiqamət artıq müəyyənləşib.Bu istiqamətin mərkəzində üç əsas hədəf dayanır: yerli xammal bazasının genişləndirilməsi, emal dərinliyinin artırılması və ixrac potensialının yüksəldilməsi.

Bu üç istiqamət bir-birindən ayrı deyil. Yeni yataqlar olmadan xammal bazası genişlənə bilməz. Emal müəssisələri olmadan hasilatın əlavə dəyəri məhdud qalır. İxrac bazarları olmadan isə böyük istehsal güclərinin tam iqtisadi effekt verməsi çətinləşir.

Məhz buna görə 2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramını Azərbaycanın sənaye siyasətində kompleks yanaşmanın növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirmək mümkündür.Əsas hədəf artıq sadəcə "nə qədər metal çıxaracağıq?" sualından ibarət deyil.

Daha fundamental sual budur: çıxarılan sərvətdən nə qədər sənaye, nə qədər əlavə dəyər, nə qədər ixrac gəliri və nə qədər yeni istehsal gücü yarada biləcəyik?Azərbaycanın qarşıdakı illərdə dağ-mədən və metallurgiya sahəsində əldə edəcəyi nəticələr məhz bu suala veriləcək cavabla ölçüləcək.

5,3 milyard manatlıq Dövlət Proqramı yeraltı sərvətlərin iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsindən daha böyük məqsəd ortaya qoyur: xammal ölkəsindən emal və sənaye məhsulları istehsal edən ölkəyə keçidi sürətləndirmək.
Bu baxımdan 2027-2030-cu illər Azərbaycanın metallurgiya sənayesi üçün sadəcə yeni investisiya dövrü deyil, sənaye xəritəsinin yenidən formalaşdırılması mərhələsi ola bilər.

Nəsib Məhəməliyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin