Uşağın şəxsiyyət kimi formalaşması: gələcəyin insanı bu gündən yetişir

Cəmiyyətin gələcəyi bu gün böyüyən uşaqların necə insan kimi formalaşmasından birbaşa asılıdır. Uşağın təhsil alması, müxtəlif biliklərə yiyələnməsi, peşə bacarıqları qazanması mühüm əhəmiyyət daşısa da, onun şəxsiyyət kimi formalaşması daha geniş və mürəkkəb prosesdir. Şəxsiyyət yalnız yaxşı qiymətlər, yüksək intellekt və ya müəyyən peşə bacarığı ilə ölçülmür. Şəxsiyyət - özünü tanıyan, məsuliyyət hissinə malik olan, başqalarının hüquq və sərhədlərinə hörmət edən, düzgün qərar verməyi bacaran, mənəvi dəyərləri olan və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini dərk edən insandır.

Uşağın şəxsiyyət kimi formalaşması ailədən başlayır. Uşaq dünyanı ilk növbədə valideynlərinin davranışı, münasibəti və gündəlik həyat tərzi vasitəsilə tanıyır. Ona görə də uşağa verilən tərbiyədə yalnız "nə etməlisən" demək kifayət etmir. Böyüklərin öz davranışı uşağa ən güclü nümunədir. Əgər ailədə qarşılıqlı hörmət, dürüstlük, səbir, məsuliyyət və qayğı hökm sürürsə, uşaq bu münasibətləri təbii davranış modeli kimi qəbul edir.

Əksinə, uşağa daim qışqırmaq, onu başqaları ilə müqayisə etmək, səhvlərinə görə alçaltmaq və fikirlərinə əhəmiyyət verməmək onun şəxsiyyətinin sağlam inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə müasir tərbiyənin əsas prinsiplərindən biri uşağa hörmətlə yanaşmaqdır. Bu, uşağın hər istəyinin yerinə yetirilməsi demək deyil. Əksinə, sağlam tərbiyə sevgi ilə yanaşı, aydın qaydaları, məsuliyyəti və sərhədləri də nəzərdə tutur.
Uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında onun özünü dəyərli hiss etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq bilməlidir ki, onun fikri dinlənilir, hissləri əhəmiyyətlidir və səhv etmək insan olmağın təbii hissəsidir. Bu yanaşma uşağın özünəinamının inkişafına kömək edir. Lakin özünəinamla özündənrazılıq arasında fərq var. Özünəinam uşağın həm güclü, həm də inkişaf etdirməli olduğu tərəflərini obyektiv görməsidir.

Burada valideynlərin tərif məsələsinə yanaşması da vacibdir. Uşağı yalnız nəticəyə görə deyil, göstərdiyi səylərə görə də qiymətləndirmək daha faydalıdır. "Sən ən ağıllısan" əvəzinə "Bu tapşırıq üzərində ciddi çalışdın" kimi ifadələr uşağa zəhmətin və davamlılığın əhəmiyyətini anlatmağa kömək edir. Beləliklə, uşaq uğursuzluğu son nəticə kimi deyil, öyrənmə prosesinin bir hissəsi kimi qəbul etməyi öyrənir.

Şəxsiyyətin formalaşmasında məktəbin rolu da əvəzsizdir. Məktəb yalnız bilik verilən məkan deyil, eyni zamanda uşağın sosial münasibətlər qurduğu mühüm mühitdir. Uşaq burada fərqli xarakterlərə, fikirlərə və dünyagörüşlərinə malik insanlarla ünsiyyət qurur. Dostluq, əməkdaşlıq, rəqabət, konfliktlərin həlli, qaydalara əməl etmək və kollektiv məsuliyyət kimi bacarıqlar məktəb mühitində inkişaf edir.

Müəllim də bu prosesdə mühüm rol oynayır. Müəllimin uşağa münasibəti onun özünə və ətrafındakı insanlara münasibətinə təsir göstərə bilər. Ədalətli, səbirli və şagirdin şəxsiyyətinə hörmət edən müəllim təhsil prosesini yalnız akademik nəticələrlə məhdudlaşdırmır. O, eyni zamanda uşağın düşünmə, sual vermə, fikir bildirmə və məsuliyyət daşıma bacarıqlarının inkişafına şərait yaradır.

Uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasında müstəqillik xüsusi yer tutur. Valideynin uşağın əvəzinə hər şeyi etməsi ilk baxışda qayğı kimi görünsə də, uzunmüddətli perspektivdə onun müstəqil qərar qəbul etmək bacarığının inkişafını məhdudlaşdıra bilər. Yaşına uyğun seçimlər etmək, müəyyən məsuliyyətlər daşımaq, səhvlərinin nəticələrini anlamaq uşağın həyat bacarıqlarını formalaşdırır.

Məsələn, uşaq öz otağını toplamaq, şəxsi əşyalarına diqqət etmək, məktəb çantasını hazırlamaq, müəyyən gündəlik vəzifələri yerinə yetirmək kimi sadə məsuliyyətlərdən başlamalıdır. Burada əsas məqsəd uşağı yükləmək deyil, onda "mən də ailənin və cəmiyyətin məsuliyyət daşıyan üzvüyəm" düşüncəsini formalaşdırmaqdır.
Digər mühüm məsələ uşağın emosional dünyasının inkişafıdır. Uşaq yalnız riyaziyyat, dil, tarix və digər fənləri öyrənməməlidir. O, öz hisslərini tanımağı və ifadə etməyi, başqasının hisslərini anlamağı, əsəbiləşdikdə özünü idarə etməyi və münaqişələri zorakılıqsız həll etməyi də öyrənməlidir. Emosional savadlılıq gələcəkdə insanın ailə, dostluq, təhsil və iş münasibətlərində mühüm rol oynayır.

Valideynlərin "oğlan ağlamaz", "qız belə davranmaz" kimi sərt stereotiplərlə uşağın emosiyalarını məhdudlaşdırması onun öz hisslərini ifadə etmək qabiliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Uşağa hisslərin insan həyatının təbii hissəsi olduğunu izah etmək, eyni zamanda həmin hisslərlə sağlam şəkildə davranmağı öyrətmək daha konstruktiv yanaşmadır.

Uşağın sosial məsuliyyət hissinin formalaşması da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. O, yalnız öz maraqlarını deyil, başqalarının hüquq və ehtiyaclarını da nəzərə almağı öyrənməlidir. Yaşlı insanlara hörmət, kiçiklərə qayğı, heyvanlara və ətraf mühitə münasibət, ictimai qaydalara əməl etmək kimi sadə davranışlar uşağın sosial dünyagörüşünün formalaşmasına kömək edir.

Milli və mənəvi dəyərlərin uşağın tərbiyəsində rolu da mühümdür. Ana dilinə, tarixə, mədəni irsə, milli adət-ənənələrə və vətənə münasibət ailə və təhsil mühitində formalaşır. Lakin vətənpərvərlik yalnız müəyyən şüarları əzbərlətməklə deyil, məsuliyyət, dürüstlük, əməksevərlik, qanunlara hörmət və cəmiyyət üçün faydalı olmaq kimi gündəlik davranışlarla möhkəmlənir.

Müasir dövrdə uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasına təsir edən əsas amillərdən biri də rəqəmsal mühitdir. İnternet, sosial şəbəkələr, video platformalar və müxtəlif rəqəmsal oyunlar uşaqların dünyagörüşünün formalaşmasında böyük rol oynayır. Buna görə valideyn və müəllimlərin uşağın rəqəmsal davranışına diqqət yetirməsi vacibdir. Burada məqsəd texnologiyanı tamamilə qadağan etmək deyil. Əsas məsələ uşağa rəqəmsal dünyadan məsuliyyətli və təhlükəsiz istifadə etməyi öyrətməkdir.

Uşaq internetdə gördüyü hər məlumatın doğru olmadığını, şəxsi məlumatlarını qorumağın vacibliyini, tanımadığı insanlarla ünsiyyətdə ehtiyatlı olmağı və qarşılaşdığı məlumatı tənqidi düşüncə ilə qiymətləndirməyi bilməlidir. Bu bacarıqlar müasir şəxsiyyətin formalaşmasının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Tənqidi düşüncə də uşağın gələcək həyatında mühüm üstünlüklər yaradan bacarıqlardandır. Uşağa hazır cavablar vermək əvəzinə bəzən "Sən necə düşünürsən?", "Bunun başqa izahı ola bilərmi?", "Bu məlumatın doğru olduğunu necə yoxlaya bilərik?" kimi suallar ünvanlamaq onun düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir. Belə uşaqlar gələcəkdə informasiya bolluğu içərisində daha düzgün seçimlər edə bilirlər.

Şəxsiyyətin formalaşmasında kitab oxumağın da xüsusi yeri var. Kitab uşağın söz ehtiyatını və dünyagörüşünü genişləndirməklə yanaşı, empatiya qabiliyyətinin inkişafına da şərait yaradır. Müxtəlif obrazların həyatını və seçimlərini izləyən uşaq fərqli insanların düşüncələrini anlamağa başlayır. Bu isə onun dünyaya daha geniş prizmadan baxmasına imkan verir.

Uşağın yaradıcılıq imkanlarının dəstəklənməsi də vacibdir. Musiqi, rəsm, idman, teatr, texnologiya, təbiət və digər fəaliyyət sahələri uşağın özünü ifadə etməsinə imkan verir. Hər uşağın istedadı eyni formada görünmür. Biri riyaziyyatda, digəri musiqidə, başqa biri idmanda, ünsiyyətdə və ya yaradıcılıqda daha güclü ola bilər. Əsas məqsəd uşaqları bir-biri ilə müqayisə etmək deyil, onların fərdi potensialını aşkar etməkdir.

Uşağın daim digər uşaqlardan üstün tutulması da sağlam yanaşma deyil. "Filankəs səndən daha yaxşı oxuyur", "sənin dostun daha bacarıqlıdır" kimi müqayisələr uşağın öz dəyərini başqalarının nəticələri ilə ölçməsinə səbəb ola bilər. Daha doğru yanaşma uşağın öz əvvəlki nəticələri ilə müqayisəsidir: dünən bilmədiyini bu gün öyrənə bildimi, əvvəl bacarmadığını indi edə bilirmi?Valideynlərin başqa bir mühüm vəzifəsi uşağın səhv etmək hüququnu qəbul etməkdir. Uşağın hər səhvini dərhal düzəltmək və onun əvəzinə qərar vermək əvəzinə, bəzən ona nəticəni görmək və nəticə çıxarmaq imkanı yaratmaq lazımdır. Əlbəttə, təhlükəsizlik və ciddi risklər istisnadır. Lakin gündəlik həyatdakı kiçik səhvlər uşağın məsuliyyət və problem həll etmə bacarığının inkişafı üçün bir təcrübə məktəbidir.

Nəticə etibarilə, şəxsiyyətin formalaşması bir gündə baş verən proses deyil. Bu, ailənin, məktəbin, sosial mühitin, mədəniyyətin, informasiya məkanının və uşağın öz təcrübələrinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində illər ərzində formalaşan mürəkkəb inkişaf yoludur.

Bu prosesdə ən mühüm məsələ uşağın sadəcə "uğurlu" deyil, həm də məsuliyyətli, mərhəmətli, dürüst, düşünən və öz qərarlarının nəticəsini dərk edən insan kimi yetişməsidir. Çünki cəmiyyətin gələcəyi yalnız yüksək nəticə göstərən uşaqlardan deyil, əldə etdiyi bilik və bacarıqları insanlara və cəmiyyətə fayda vermək üçün istifadə edən şəxsiyyətlərdən formalaşır.

Bu baxımdan uşağın tərbiyəsinə qoyulan hər bir düzgün yanaşma əslində gələcəyə qoyulan sərmayədir. Valideynin verdiyi bir düzgün nümunə, müəllimin söylədiyi bir ədalətli söz, uşağın fikrinə göstərilən bir hörmət və ona verilən kiçik bir məsuliyyət gələcəkdə böyük xarakter xüsusiyyətlərinə çevrilə bilər. Şəxsiyyətli insan yetişdirmək isə yalnız ailənin və məktəbin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin