"Uşaqlarda aqressiya: səbəblər, valideynlərin səhvləri və problemin həlli yolları

Uşaqlarda aqressiv davranışlar son illərdə valideynləri, müəllimləri və uşaq psixoloqlarını narahat edən məsələlərdən birinə çevrilib. Uşağın tez-tez əsəbiləşməsi, qışqırması, əşyaları atması, həmyaşıdları ilə mübahisəyə girməsi və ya qaydalara qarşı kəskin müqavimət göstərməsi ətrafdakılar tərəfindən bəzən sadəcə "tərbiyəsizlik" kimi qiymətləndirilir. Halbuki aqressiv davranışın arxasında çox vaxt uşağın ifadə edə bilmədiyi emosiyalar, qarşılanmamış ehtiyaclar, ailə və məktəb mühitində yaşadığı problemlər, stress və digər amillər dayanır.

Uşaqlıq dövründə emosiyaların idarə olunması mərhələli şəkildə formalaşır. Böyük insan üçün adi görünən bir problem uşaq üçün ciddi emosional gərginlik yarada bilər. Uşaq hələ hisslərini tam ifadə etməyi, məyusluğa dözməyi, gözləməyi, konflikt zamanı özünü idarə etməyi öyrənməyibsə, keçirdiyi narahatlığı davranış vasitəsilə göstərə bilər. Bu baxımdan aqressiya bəzən problemin özü deyil, problemin görünən nəticəsidir.

Ailənin uşağın davranışının formalaşmasında xüsusi rolu var. Evdə davamlı qışqırıq, təhqir, sərt münasibət və konfliktli ünsiyyət mövcuddursa, uşaq problemlərin həllində aqressiv davranışın normal vasitə olduğunu düşünə bilər. Uşaqlar böyüklərin dediklərindən daha çox onların davranışlarını müşahidə edərək öyrənirlər. Valideyn mübahisə zamanı qışqırırsa, uşaq da öz narazılığını qışqırıqla ifadə etməyə meyllənə bilər. Buna görə uşağın aqressiv davranışından danışarkən ailə daxilindəki ünsiyyət mədəniyyətinə də diqqət yetirmək vacibdir.

Digər mühüm amil uşağın diqqət və emosional yaxınlıq ehtiyacıdır. Bəzən uşaq valideynin diqqətini cəlb etmək üçün mənfi davranış nümayiş etdirir. Xüsusilə ailədə yeni körpənin dünyaya gəlməsi, valideynlərin iş yükünün artması və ya uşağa ayrılan vaxtın azalması onun özünü kənarda qalmış hiss etməsinə səbəb ola bilər. Belə vəziyyətdə aqressiya "mənə diqqət yetirin" mesajının qeyri-sağlam ifadə forması kimi ortaya çıxa bilər.

Məyusluq da aqressiyanın əsas səbəblərindən biridir. Uşaq istədiyi oyuncağı ala bilmədikdə, kompüter və ya telefon istifadəsinə məhdudiyyət qoyulduqda, oyun uduzduqda və ya istəyi valideyn tərəfindən qəbul edilmədikdə emosional reaksiya göstərə bilər. Burada əsas problem uşağın hər istəyinin yerinə yetirilməməsi deyil. Əksinə, uşağın "yox" cavabını qəbul etməyi, məyusluqla baş etməyi və öz emosiyalarını idarə etməyi öyrənməsi onun gələcək sosial inkişafı üçün vacibdir.

Məktəb mühiti də uşağın davranışına ciddi təsir göstərə bilər. Sinif yoldaşları ilə münasibətlərdə problem yaşayan, lağ obyektinə çevrilən, özünü kollektivdə qəbul olunmamış hiss edən və ya akademik çətinliklərlə üzləşən uşaq bunu hər zaman sözlə ifadə edə bilmir. Bəzən həmin gərginlik aqressiv davranış şəklində üzə çıxır. Buna görə məktəbdə aqressiv davranış nümayiş etdirən uşağa yalnız cəza vermək problemi həll etməyə bilər. Onun hansı vəziyyətdə və kimlərlə münasibətdə aqressivləşdiyini araşdırmaq lazımdır.

Uşağın emosiyalarını tanıması və adlandırması da mühüm məsələdir. "Mən əsəbiyəm", "mən incidim", "mən qorxdum", "mənə bu davranış xoş gəlmədi" kimi ifadələri öyrənən uşaq öz hisslərini fiziki və ya dağıdıcı davranışla ifadə etməyə daha az ehtiyac duyur. Valideynlər uşağın hisslərini kiçiltmək əvəzinə onları anlamağa çalışmalıdırlar. "Ağlama", "sən buna görə əsəbiləşməməlisən" kimi ifadələr uşağın emosiyasını yox etmir. Daha faydalı yanaşma hissi qəbul etmək, lakin uyğun olmayan davranışa sərhəd qoymaqdır: "Sənin əsəbiləşdiyini başa düşürəm, amma vurmaq olmaz."
Müasir dövrdə rəqəmsal mühit də ayrıca diqqət tələb edir. Uşağın izlədiyi videoların, oynadığı oyunların və sosial platformalarda qarşılaşdığı məzmunun xarakteri onun davranış və konflikt anlayışlarına təsir göstərə bilər. Zorakılığın davamlı şəkildə təqdim edildiyi məzmun uşağın bəzi hallarda aqressiyanı adi davranış kimi qəbul etməsinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən valideyn yalnız uşağın ekran qarşısında keçirdiyi vaxta deyil, həmin vaxt ərzində hansı məzmunla qarşılaşdığına da diqqət yetirməlidir.

Yuxu və gündəlik rejim də uşağın emosional vəziyyətində mühüm rol oynayır. Yorğun, yuxusuz və gün ərzində həddindən artıq yüklənmiş uşaq özünü idarə etməkdə daha çox çətinlik çəkə bilər. Buna görə uşağın yaşına uyğun yuxu rejiminin, istirahətin, fiziki aktivliyin və balanslı gündəlik həyatın təmin olunması vacibdir.

Valideynlərin aqressiv davranışa reaksiyası da problemin gələcək istiqamətini müəyyənləşdirə bilər. Uşaq aqressivləşdiyi anda valideynin özü qışqırır, təhqir edir və ya fiziki cəza tətbiq edirsə, uşaq konflikt zamanı daha çox aqressiyanın şahidi olur. Sərhəd qoymaq vacibdir, lakin sərhədin özü də sakit və ardıcıl şəkildə müəyyənləşdirilməlidir. Uşaq bilməlidir ki, hansı davranış qəbuledilməzdir və bunun əvəzinə hansı davranış gözlənilir.

Burada mühüm bir fərq də nəzərə alınmalıdır: uşağın emosiyasını qəbul etmək onun bütün davranışlarına icazə vermək demək deyil. Uşaq əsəbiləşə bilər, amma kiməsə zərər vermək, əşyanı dağıtmaq və ya təhqir etmək qəbuledilməzdir. Valideyn həm uşağın hissini başa düşməli, həm də davranış üçün aydın sərhəd müəyyən etməlidir.

Aqressiv davranış davamlı xarakter alırsa, müxtəlif mühitlərdə təkrarlanırsa, uşağın məktəb həyatına, dostluqlarına və ailə münasibətlərinə ciddi təsir göstərirsə, məsələni yalnız "keçici uşaq kaprizi" kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Belə hallarda uşaq psixoloqu və ya digər uyğun mütəxəssislə məsləhətləşmək səbəblərin daha düzgün müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər. Xüsusilə davranış qəfil dəyişibsə və buna başqa emosional və ya inkişafla bağlı dəyişikliklər də qoşulubsa, peşəkar qiymətləndirmə əhəmiyyətlidir.

Əslində uşağın aqressiv davranışı çox vaxt böyüklərə bir mesaj verir. Uşaq "mənə kömək edin", "məni anlayın", "mən qorxuram", "mən inciyirəm" və ya "mən bu vəziyyətin öhdəsindən gələ bilmirəm" demək istəyir, lakin bunu sözlə ifadə etməyi bacarmaya bilər. Böyüklərin vəzifəsi yalnız davranışı dayandırmaq deyil, həmin davranışın arxasında dayanan ehtiyacı görməkdir.

Uşağa emosiyalarını tanımağı, onları sözlə ifadə etməyi, konfliktləri zorakılıq olmadan həll etməyi və məyusluqla baş etməyi öyrətmək uzunmüddətli prosesdir. Bu prosesdə ailə, məktəb və mütəxəssislər arasında əməkdaşlıq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sakit və ardıcıl münasibət, aydın qaydalar, uşağın fikirlərinə hörmət və müsbət davranışların dəstəklənməsi onun emosional inkişafına ciddi töhfə verə bilər.

Nəticə etibarilə, aqressiv uşaq "pis uşaq" deyil. Aqressiv davranış uşağın şəxsiyyətinə verilən qiymət deyil, onun müəyyən vəziyyətə verdiyi reaksiyadır. Bu reaksiyanın səbəbini anlamaq, uşağın ehtiyaclarını görmək və ona düzgün emosional bacarıqlar qazandırmaq problemin həllinə aparan əsas yollardan biridir. Uşağın davranışını dəyişdirmək istəyiriksə, ilk növbədə onun nə yaşadığını və nə deməyə çalışdığını anlamağı bacarmalıyıq.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin