Tarixi hadisələr və milli yaddaş

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar Cənubi Qafqazın siyasi və təhlükəsizlik reallıqlarını dəyişdirən hadisələrdən biri oldu. Azərbaycan cəmiyyətində "Vətən müharibəsi" adlandırılan 44 günlük müharibə noyabrın 10-da hərbi əməliyyatların dayandırılmasına dair üçtərəfli bəyanatla nəticələndi. Azərbaycan dövlətinin rəsmi mövqeyində bu hadisə ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ kimi qiymətləndirilir. Müharibənin başlanğıcı Azərbaycan üçün həm hərbi, həm də humanitar baxımdan ağır günlərlə yadda qaldı. Prezident İlham Əliyev 27 sentyabr 2020-ci il tarixli fərmanında Ermənistan silahlı qüvvələrinin yaşayış məntəqələrini və hərbi mövqeləri atəşə tutduğu, bunun qarşısının alınması məqsədilə Azərbaycan Ordusunun əks-hücum əməliyyatlarına başladığı bildirilirdi. Bu hadisələrdən sonra cəbhə xətti boyunca genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar başladı.

2020-ci il müharibəsini yalnız 27 sentyabr tarixindən başlamaqla izah etmək mümkün deyil. Qarabağ münaqişəsi Sovet İttifaqının son illərindən etibarən Azərbaycan və Ermənistan arasında ciddi siyasi və hərbi qarşıdurmaya çevrilmişdi. 1990-cı illərin əvvəllərində müharibə nəticəsində Azərbaycanın keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və ətraf rayonların böyük hissəsi Azərbaycan hakimiyyətinin nəzarətindən çıxmışdı. Yüz minlərlə insan məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüş, yaşayış məntəqələri dağıdılmış və münaqişə uzun illər davam etmişdi. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul edib. Məsələn, 884 saylı qətnamə tərəfləri hərbi əməliyyatları dayandırmağa çağırır və Zəngilan rayonu ilə Horadiz şəhəri daxil olmaqla həmin dövrdə işğal edilmiş ərazilərdən çıxarılmasını tələb edirdi. Bu qətnamələrin qəbulundan sonra ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində uzunmüddətli danışıqlar aparıldı. Lakin münaqişənin yekun siyasi həlli əldə olunmadı. Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, danışıqlar prosesinin nəticəsiz qalması, atəşkəs rejiminin pozulması və cəbhə xəttində baş verən hərbi insidentlər vəziyyətin gərgin qalmasına səbəb olurdu.

27 sentyabr səhəri müharibənin yeni mərhələsi başladı. Prezident İlham Əliyev həmin gün imzaladığı fərmana əsasən, 28 sentyabrdan etibarən ölkə ərazisində hərbi vəziyyət elan edildi. Sənəddə yaşayış məntəqələrinin və hərbi mövqelərin atəşə tutulması, nəticədə ölən və yaralananların olması barədə məlumat verilirdi. İlk günlərdən döyüşlər müxtəlif istiqamətlərdə davam etdi. Azərbaycan Ordusu cəbhənin bir neçə istiqamətində irəliləyiş əldə etdiyini açıqladı. Döyüşlərin gedişində Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı və digər ərazilərdə bir sıra yaşayış məntəqələri nəzarətə götürüldü. Müharibə yalnız hərbi mövqelərdə aparılmırdı. Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, Ermənistan silahlı qüvvələrinin cəbhə xəttindən uzaqda yerləşən yaşayış məntəqələrinə raket və artilleriya zərbələri nəticəsində mülki şəxslər də həlak olurdu. Azərbaycan hökuməti bu hücumlarla bağlı zərərin qiymətləndirilməsi və aradan qaldırılması üçün ayrıca Dövlət Komissiyası yaradıb.

44 günlük müharibənin ən mühüm mərhələlərindən biri Şuşa uğrunda döyüşlər oldu. Şuşa həm hərbi-strateji, həm də mədəni baxımdan Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan şəhərdir. 8 noyabr 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyev Şuşanın nəzarətə götürüldüyünü elan etdi. Bu hadisə müharibənin gedişində mühüm dönüş nöqtəsi kimi qəbul edildi.
Beləliklə, 2020-ci ilin noyabr-dekabr aylarında Azərbaycanın nəzarətinə keçən ərazilərin coğrafiyası genişləndi. 2022-ci ilin avqustunda Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri üzərində Azərbaycanın nəzarəti bərpa edildi. Müharibənin nəticələri yalnız ərazi məsələləri ilə məhdudlaşmadı. Regionda kommunikasiya xətlərinin açılması, təhlükəsizlik məsələləri, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və gələcək sülh sazişi ilə bağlı müzakirələr yeni siyasi gündəliyin əsas mövzularına çevrildi.

44 günlük müharibə haqqında danışarkən yalnız hərbi əməliyyatların xəritəsini və azad edilən əraziləri xatırlamaq kifayət deyil. Müharibənin əsas ölçüsü insan həyatıdır. Azərbaycan tərəfinin açıqladığı rəqəmlərə görə, müharibə zamanı minlərlə hərbçi həlak olub, çox sayda hərbçi yaralanıb və mülki şəxslər də həyatını itirib. Rəsmi mənbələrdə şəhidlərin adlarının əbədiləşdirilməsi, onların ailələrinə sosial dəstək göstərilməsi və qazilərin müalicəsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim edilir. Müharibə iştirakçılarının bir hissəsi ağır xəsarətlər aldı. Ətrafların itirilməsi, müxtəlif dərəcəli əlillik və psixoloji travmalar müharibədən sonrakı dövrdə də insanların həyatına təsir göstərdi.

Bu səbəbdən müharibədən sonrakı siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri yalnız ərazilərin bərpası deyil, insan həyatının bərpası oldu.Vətən müharibəsinin başlanmasının ildönümü olan 27 sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsi şəhidlərin xatirəsinin dövlət səviyyəsində yaşadılmasına xidmət edir. 2020-ci il dekabrın 2-də imzalanmış Sərəncamda bu günün hər il sentyabrın 27-də qeyd olunması müəyyənləşdirilib. Anım Gününün əsas mahiyyəti müharibənin nəticələrini yalnız qələbə prizmasından deyil, itkilər prizmasından da xatırlamaqdır. Çünki hər bir hərbi qələbənin arxasında insan taleləri dayanır. Şəhid olan hərbçinin ailəsi üçün tarix bir gün deyil, ömürlük yaddaşdır. Bu səbəbdən Anım Günü ictimai ehtiramın ifadəsi olmaqla yanaşı, dövlətin və cəmiyyətin şəhid ailələrinə münasibətinin də göstəricisidir.

Müharibədən sonra qarşıda böyük quruculuq və bərpa vəzifələri yarandı. İşğal dövründə dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, yolların, hava limanlarının, enerji və kommunikasiya sistemlərinin yaradılması, minalardan təmizləmə və əhalinin geri qayıdışı genişmiqyaslı prosesə çevrildi. Azərbaycan Prezidentinin müxtəlif sərəncamlarında müharibədən zərər çəkmiş obyektlərin bərpası və təmir-tikinti işləri üçün dövlət vəsaitlərinin ayrılması nəzərdə tutulub. Məsələn, 2021-ci ildə bu məqsədlər üçün Prezidentin ehtiyat fondundan vəsait ayrılması barədə qərarlar qəbul edilib. Bu prosesin sosial tərəfi də mühümdür. Məcburi köçkünlərin doğma şəhər və kəndlərinə qayıtması yalnız mənzil məsələsi deyil. Bu, insanların öz sosial əlaqələrini, məktəblərini, iş yerlərini və gündəlik həyatlarını yenidən qurması deməkdir.

2020-ci il müharibəsi artıq Azərbaycan tarixinin mühüm hissəsinə çevrilib. Lakin tarix yalnız qələbələrdən ibarət deyil. Müharibənin səbəbləri, gedişi, itkiləri, diplomatik proseslər, beynəlxalq reaksiyalar və müharibədən sonrakı inkişaf eyni bütövün hissələridir. Tarixi yaddaşın sağlam formalaşması üçün müxtəlif baxışların və sənədlərin öyrənilməsi vacibdir. Dövlət arxivləri, beynəlxalq təşkilatların sənədləri, hərbi xəritələr, şahidlərin xatirələri və jurnalist materialları gələcək tədqiqatların əsas mənbələri olacaq. 44 günlük müharibənin gələcək nəsillər üçün əsas dərslərindən biri də budur: uzunmüddətli münaqişələr cəmiyyətlərdə dərin izlər buraxır və onların nəticələrinin aradan qaldırılması yalnız siyasi qərarlarla bitmir. Bunun üçün illərlə davam edən bərpa, sosial inteqrasiya və yaddaş işi tələb olunur.
27 sentyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. 44 gün davam edən müharibə noyabrın 10-da hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə başa çatdı və ardınca yeni siyasi və sosial proseslər başladı. Bu gün həmin hadisələrdən danışarkən həm şəhidlərin xatirəsini yad etmək, həm qazilərin fədakarlığını xatırlamaq, həm də müharibənin cəmiyyət üçün yaratdığı ağır nəticələri nəzərə almaq lazımdır. 27 Sentyabr - Anım Günü bütün bunların üzərində düşünmək üçün bir tarixdir. Bu gün keçmişin xatırlanması ilə yanaşı, gələcək üçün məsuliyyət hissini də gücləndirir. Şəhidlərin xatirəsinin qorunması, onların ailələrinin yanında olmaq, qazilərin sosial və tibbi ehtiyaclarına diqqət göstərmək və azad edilmiş ərazilərdə dayanıqlı həyat qurmaq bu yaddaşın davamlılığını təmin edən əsas istiqamətlərdir.

Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə

Telegramda izləyin