Vahid məktəbli forması ətrafında müzakirələr və İranın informasiya təsirləri: Təhsil, milli kimlik və dövlətçilik məsələsi

Azərbaycan məktəblərində vahid məktəbli formasının tətbiqi ətrafında yaranan müzakirələrə yalnız geyim qaydaları çərçivəsində yanaşmaq məsələnin ictimai və siyasi mahiyyətini tam əhatə etmir. Bu mövzu təhsil sisteminin dünyəvi xarakteri, uşaqların hüquqları, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və xaricdən yayılan informasiya təsirlərinə qarşı cəmiyyətin dayanıqlılığı ilə də əlaqəlidir. Xüsusilə 11 oktyabr 2026-cı ildə Azərbaycan Milli QHT Forumunun məktəblərdə geyim qaydaları ətrafındakı müzakirələrin xarici informasiya təsirləri vasitəsilə siyasiləşdirilməsi ilə bağlı bəyanatı mövzunun ictimai gündəmdə aktuallığını artırıb.

Əsas məsələ vahid məktəbli formasının müdafiəsi ilə hər hansı dini inancın hədəfə alınmasını bir-birindən ayırmaq, eyni zamanda təhsil mühitinin siyasi və ideoloji qarşıdurma meydanına çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Məktəb dövlətin gələcəyini formalaşdıran institusional məkandır. Burada qəbul edilən qaydalar uşaqların yalnız gündəlik davranışlarına deyil, bərabərlik, məsuliyyət, qanuna hörmət və vətəndaşlıq anlayışlarına münasibətinə də təsir göstərir.

Vahid məktəbli formasının əsas üstünlüklərindən biri şagirdlər arasında maddi imkanlardan irəli gələn zahiri fərqləri azaltmaqdır. Müxtəlif sosial təbəqələrdən olan uşaqların eyni təhsil mühitində bərabər imkanlara sahib olması məktəbin fundamental prinsiplərindən sayılır. Geyimin sosial status göstəricisinə çevrilməsi uşaqlar arasında müqayisə və psixoloji təzyiq yarada bilər. Vahid forma bu fərqləri müəyyən qədər aradan qaldırmaqla məktəbin diqqətini əsas məqsədə - təhsilə və şəxsiyyətin inkişafına yönəldir.

Bununla belə, vahid məktəbli formasının tətbiqi təhsilin keyfiyyətini avtomatik yüksəltmir. Bu tədbir müəllimlərin peşəkarlığı, müasir tədris metodları, məktəblərin maddi-texniki təminatı və şagirdlərin psixoloji rifahı ilə tamamlanmalıdır. Ailələrin maddi vəziyyəti də nəzərə alınmalı, forma tələbləri heç bir uşağın təhsildən kənarda qalmasına və ya məktəbdə alçaldılmasına səbəb olmamalıdır. Deməli, vahid forma məqsəd deyil, bərabər və nizamlı təhsil mühitinin yaradılmasına xidmət edən vasitədir.

Mövzunun siyasi-analitik tərəfi isə xarici informasiya təsirlərinin müzakirəsi ilə bağlıdır. Azərbaycan dünyəvi dövlət modelini, konstitusion quruluşunu və öz təhsil siyasətini qorumaq hüququna malikdir. Xarici dövlətlərin informasiya məkanında Azərbaycandakı ictimai müzakirələrə təsir göstərmək cəhdləri barədə iddialar meydana çıxdıqda, həmin iddialar faktlar əsasında araşdırılmalıdır. Milli QHT Forumunun bəyanatında İran və digər xarici ölkələrin internet resurslarında Azərbaycanın dünyəvi dövlət modelinə qarşı informasiya hücumlarının olduğu iddia edilir. Bu, ictimai təşkilatın mövqeyidir və konkret halların müstəqil yoxlanılması məsələnin obyektiv qiymətləndirilməsi üçün vacibdir.

İranın mümkün ideoloji təsirlərinə münasibətdə əsas sual dini mövzuların müzakirə olunması deyil, dini və siyasi məzmunun uşaqlara məqsədli təsir göstərmək, cəmiyyətdə qarşıdurma yaratmaq və ya Azərbaycanın dövlətçilik prinsiplərini gözdən salmaq üçün istifadə edilib-edilməməsidir. Belə halları müəyyənləşdirmək üçün yayılan materialların məzmunu, mənbəyi, maliyyələşmə əlaqələri, yayılma üsulları və mümkün koordinasiyası araşdırılmalıdır. Təkcə məzmunun xarici ölkədə yayımlanması onun dövlət tərəfindən təşkil olunduğunu sübut etmir. Eyni qaydada, hər hansı dini simvol və ya inancın mövcudluğu da özlüyündə xarici müdaxilə əlaməti sayıla bilməz.

Bu fərqləndirmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki informasiya təhlükəsizliyinin qorunması ilə cəmiyyətdə dini zəmində qarşıdurmanın qarşısının alınması bir-birinə zidd məqsədlər deyil. Azərbaycan cəmiyyətində dini dəyərlərə hörmətlə yanaşı, dövlət idarəçiliyinin dünyəvi prinsiplərinin qorunması da mümkündür. Dövlətin vəzifəsi dini inancı hədəfə almaq deyil, təhsil müəssisələrində qanunvericiliyə uyğun, hamı üçün aydın və bərabər tətbiq olunan qaydaları təmin etməkdir.

Müasir informasiya mühitində uşaqların müdafiəsi daha geniş yanaşma tələb edir. 2026-cı ilin iyununda elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev uşaqların təxminən yarısının məlumatı sosial şəbəkələrdən əldə etdiyini bildirərək bu mənbələrlə bağlı risklərin tənzimlənməsinin vacibliyinə diqqət çəkib. Bu göstərici uşaqların informasiya mühitinin məktəb divarları ilə məhdudlaşmadığını və rəqəmsal savadlılığın təhsil siyasətində mühüm yer tutmalı olduğunu göstərir.

Bu şəraitdə uşaqları xarici informasiya təsirlərindən qorumağın ən səmərəli yolu onların informasiya əldə etmək imkanlarını bütövlükdə məhdudlaşdırmaq deyil, tənqidi düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirməkdir. Şagirdlər mənbənin etibarlılığını yoxlamağı, saxta xəbərləri tanımağı, emosional manipulyasiyanı müəyyən etməyi və faktlarla təbliğatı ayırmağı bacarmalıdırlar. Azərbaycan qanunvericiliyində media savadlılığının artırılması ilə bağlı müddəaların mövcudluğu da bu istiqamətin əhəmiyyətini təsdiqləyir.

Digər tərəfdən, milli kimliyin qorunması yalnız xarici təsirlərin tənqidi ilə məhdudlaşmamalıdır. Azərbaycan tarixinin obyektiv tədrisi, ana dilinə hörmət, milli mədəniyyətin öyrənilməsi və dövlətçilik ənənələrinin mənimsənilməsi uşaqlarda sağlam vətəndaşlıq mövqeyi formalaşdırır. Bu prosesdə elmi dəqiqlik və tarixi faktlara əsaslanmaq xüsusilə vacibdir. Məktəb şagirdlərə hazır siyasi qənaətləri əzbərlətməkdən daha çox, hadisələri təhlil etməyi və əsaslandırılmış nəticələr çıxarmağı öyrətməlidir.

İranla bağlı mövzuların tədrisində də eyni prinsip əsas götürülməlidir. Qonşu dövlətin siyasətinə tənqidi yanaşmaq mümkündür, lakin bütöv xalqın, dinin və ya mədəniyyətin mənfi obrazını yaratmaq təhsilin məqsədinə uyğun deyil. Dövlətin mümkün müdaxilə cəhdlərinə qarşı mübarizə konkret siyasi və informasiya fəaliyyətinin qiymətləndirilməsinə əsaslanmalı, milli təhlükəsizlik məsələləri ilə insanlar arasında dini və etnik düşmənçilik yaradılması bir-birindən ayrılmalıdır.

Beləliklə, vahid məktəbli forması ətrafında müzakirələrin əsl sınağı yalnız geyim qaydalarının icrası deyil, cəmiyyətin bu məsələni nə dərəcədə hüquqi, rasional və faktlara əsaslanan müstəvidə müzakirə edə bilməsidir. Xarici informasiya təsirləri barədə əsaslı narahatlıqlar varsa, onların sənədləşdirilməsi və peşəkar şəkildə araşdırılması vacibdir. Eyni zamanda, uşaqların təhsil hüququ, ləyaqəti və təhlükəsizliyi bütün mübahisələrdən üstün tutulmalıdır.

Azərbaycan üçün strateji baxımdan düzgün yanaşma vahid məktəbli formasını sosial bərabərliyin dəstəklənməsi vasitəsi kimi tətbiq etmək, məktəblərdə dünyəvi və təhlükəsiz təhsil mühitini qorumaq, media savadlılığını gücləndirmək və xarici müdaxilə iddialarına sübutlar əsasında hüquqi qiymət verməkdir. Güclü təhsil sistemi yalnız qaydalara əməl edən deyil, həm də müstəqil düşünən, milli kimliyini dərk edən və dezinformasiyaya qarşı dayanıqlı olan nəsil yetişdirir. Azərbaycanın uzunmüddətli maraqlarına xidmət edən əsas nəticə də məhz budur: məktəb siyasi qarşıdurmanın deyil, biliyin, bərabərliyin, hüququn və sağlam düşüncənin məkanı olmalıdır.

Azər Badamov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin