İnvestisiya azalır, istehsal gücü zəifləyir - Avropada siqnal

Avropa 2026-cı ilə artıq uzanan iqtisadi yavaşıma şəraitində qədəm qoyub. Bu vəziyyəti nə müvəqqəti bazar konjonkturası, nə də konkret bir böhranın "quyruğu" ilə izah etmək mümkündür. Söhbət sistemli durğunluqdan gedir. Kağız üzərində artım var, amma bu artım o qədər zəifdir ki, nə investisiya dalğası yaradır, nə sosial nikbinlik formalaşdırır, nə də siyasi sabitliyə real dayaq olur.

2025-ci ilin yekunları ən təmkinli meyarlarla belə təvazökar görünür. Ümumilikdə Avropa İttifaqında ÜDM artımı 1,6 faiz, avrozonada isə 1,5 faiz olub. Bu göstəricilər 2023-cü ilin 0,5 faizlik və 2024-cü ilin 1 faizlik artımından yüksəkdir. Lakin quru statistika reallığı gizlədir. İttifaq daxilində dinamika son dərəcə qeyri-bərabərdir və ölkələrin təxminən yarısı faktiki olaraq durğunluq həddində "ip üstündə" balans saxlayır.

2025-ci ilin dördüncü rübü üzrə məlumat açıqlanan 18 ölkənin doqquzunda inflyasiyaya düzəliş edilmiş ÜDM artımı 1 faizdən aşağı olub. Ənənəvi olaraq transmilli korporasiyalar və vergi spesifikası səbəbindən yüksək volatillik göstərən İrlandiyanı kənara qoysaq, cəmi üç ölkədə artım 3 faizi keçib.

Bu o deməkdir ki, qitənin əhəmiyyətli hissəsi minimal dinamika zonasındadır. Belə templərlə nə infrastrukturun sürətli yenilənməsi mümkündür, nə genişmiqyaslı sənaye modernləşməsi, nə də əhalinin həyat səviyyəsində ciddi sıçrayış.

Pik arxada qaldı, impuls sönür

Son üç ildə Avropa iqtisadiyyatı doğrudan da öz mini-tsiklinin yuxarı nöqtəsini keçib. Bu pik abstrakt "uğurlu il" deyil, konkret statistik mərhələ ilə ölçülür. Cari mini-tsikldə ən yüksək artım tempi 2025-ci ilin ortalarına təsadüf edib. Mövsümi düzəliş edilmiş və əvvəlki ilin eyni rübü ilə müqayisədə hesablanan göstəriciyə görə, həmin dövrdə Aİ-də illik artım 1,7 faizə çatmışdı.

Bundan sonra kəskin eniş yox, daha təhlükəli olan "sürünən yavaşıma" başladı. 2025-ci ilin üçüncü rübündə illik artım 1,6 faizə, dördüncü rübdə isə 1,5 faizə düşdü. Bu, nə çöküşdür, nə böhran, nə də rəsmi resessiya. Formal olaraq artım davam edir. Amma əsas məsələ başqadır: artımın bazası daralır və iqtisadiyyat getdikcə daha az "özünüdaşıyan" xarakter alır.

Rüblük dinamikanı açdıqda illüziya tam dağılır. 2025-ci ilin üçüncü rübündə Aİ iqtisadiyyatı əvvəlki rüblə müqayisədə 0,4 faiz, dördüncü rübdə isə cəmi 0,3 faiz artıb. Avrozonada hər iki rübdə artım 0,3 faiz səviyyəsində qalıb.

Bu rəqəmlər iki səbəbdən prinsipialdır.

Birincisi, "2025-ci ilin ikinci yarısı sürətlənmə gətirmədi" fikri publisist şişirtmə deyil, sırf riyazi faktdır. Sürətlənmədən danışmaq üçün rüblük artım templərinin ardıcıl yüksəlişini və ya investisiya ilə sənayenin payının genişlənməsini görmək lazımdır. Reallıqda isə iqtisadiyyat inersiya ilə hərəkət həddində qalıb.

İkincisi, rüblük 0,3-0,4 faiz kağız üzərində qənaətbəxş görünə bilər. Amma əvvəlki tsikllərdə Avropanın "norma" saydığı templərlə müqayisə edəndə mənzərə dəyişir. Aydın olur ki, iqtisadiyyat minimal dövriyyə ilə işləyir. Üstəlik, 2025-ci ildə dinamikanın bir hissəsi ticarət məhdudiyyətləri gözləntiləri fonunda ixracın önə çəkilməsi kimi qeyri-tipik amillərlə dəstəklənmişdi.

Sənaye: problem təkcə eniş deyil, yapışqan durğunluqdur

2025-ci ilin ikinci yarısında sənaye statistikası tipik mənzərə ortaya qoydu: hər ay mütləq mənfi göstərici olmasa da, inamlı yüksəliş trendi yoxdur və hər artım növbəti dalğalanmada asanlıqla "əridilir".

Avropa Statistika Xidmətinin məlumatına görə, 2025-ci ilin oktyabr və noyabr aylarında Aİ-də sənaye istehsalı əvvəlki ayla müqayisədə cəmi 0,2 faiz artıb. Avrozonada bu göstərici 0,7 faiz olub. Praktik mənada bu, sıfıra yaxın dinamika deməkdir: hər ay "sıfır artım" yox, amma xroniki zəif sürət. Belə temp genişmiqyaslı iqtisadi canlanma üçün sənaye impulsu yaratmır.

İllik orta göstərici isə daha yaxşı təsir bağışlayır: 2025-ci ildə sənaye istehsalı 2024-cü illə müqayisədə həm Aİ-də, həm də avrozonada 1,5 faiz artıb. Lakin illik orta çox vaxt struktur problemləri maskalayır. Bir neçə güclü ay və baza effekti ümumi mənzərəni "bəzəyə" bilər, halbuki ilin ikinci yarısında iqtisadiyyat artıq tələbin tavanına, enerji qiymətlərinə, kredit şərtlərinə və qeyri-müəyyənliyə dirənir.

İnvestisiya: tsiklin əsas siniri

Avropada gecikmiş tsikl yavaşımasının ən narahatedici tərəfi investisiyalardır. Məhz investisiya artımın texnoloji və məhsuldar olub-olmayacağını müəyyənləşdirir. Əks halda artım istehlak və büdcə kompensasiyası ilə məhdudlaşır.

2025-ci il üzrə biznes qiymətləndirmələrində əsas kapitala qoyulan ümumi investisiyanın artımı təxminən 0,6 faiz göstərilib. Aİ miqyasında bu, çox zəif dinamika deməkdir. Mesaj aydındır: şirkətlər uzunmüddətli dayanıqlı tələbə inanmır, enerji, tənzimləmə və ticarət qaydaları ilə bağlı qeyri-müəyyənlik qalır və nəticədə istehsal güclərinin genişləndirilməsi, modernləşmənin sürətləndirilməsi təxirə salınır.

Avropa Komissiyasının 2025-ci ilin payız proqnozu da "sürətlənməsiz artım" ssenarisini təsdiqləyir. Sənədə görə, Aİ-də ÜDM artımı 2025 və 2026-cı illərdə təxminən 1,4 faiz səviyyəsində qalacaq, yalnız 2027-ci ildə cüzi yaxşılaşma gözlənilir. Yəni institusional səviyyədə belə mesaj verilir: böyüyürük, amma sürət yığmırıq.

Formal artım mərhələsində zəiflik niyə daha təhlükəlidir

Söhbət böhran yox, formal artım fazasından gedir. Paradoksal olaraq, məhz bu səbəbdən vəziyyət daha risklidir.

Həqiqi bərpa mərhələsində iqtisadiyyat adətən üç əsas əlamət göstərir: sənayedə nəzərəçarpan yüksəliş, investisiyaların genişlənməsi, məhsuldarlıq və gəlirlərin sürətlənməsi. Hazırkı Avropa isə başqa kombinasiyanı nümayiş etdirir:

artım var, amma mülayim və ölkələr üzrə qeyri-bərabərdir;

sənaye sıçrayışlarla və çox zəif templə hərəkət edir;

investisiyalar cüzi artır, yəni "gələcəyin yanacağı" sistemə ötürülmür.

Əmək bazarı müəyyən tampon rolunu oynayır. 2025-ci ilin dördüncü rübündə məşğulluq həm Aİ-də, həm də avrozonada əvvəlki rüblə müqayisədə 0,2 faiz artıb. İllik nəticə üzrə Aİ-də məşğulluq 0,5 faiz yüksəlib. Bu, istehlakı dəstəkləyir və ani çöküş riskini azaldır. Amma əsas problemi, yəni zəif investisiya dinamikasını həll etmir.

Xarici şok riski: "mülayim yavaşıma" necə resessiyaya çevrilə bilər

İqtisadiyyat "nazik təbəqə" üzərində böyüyəndə istənilən xarici zərbə gücləndirici rol oynayır. Bu zərbənin mütləq fəlakətli olması şərt deyil. Üç kanaldan birində orta gücdə şok kifayətdir.

Energetika. Avropa son illərdə daha yüksək və dəyişkən enerji qiymətləri ilə yaşamağa uyğunlaşıb. Lakin sənayenin rəqabət qabiliyyəti möhkəmlənməyib. Enerjinin yenidən bahalaşması enerji tutumlu sahələrin marjasını dərhal azaldır və investisiyaları təxirə salır.

Maliyyə və kapitalın dəyəri. Monetar şərtlər yumşalsa belə, iri sənaye layihələri üçün "uzun pul" hələ də bahadır. Qeyri-müəyyənlik isə tələb olunan gəlirlilik səviyyəsini yüksəldir və kapital xərclərini mexaniki olaraq sıxışdırır.

Geosiyasət və ticarət. Ticarət gərginliyi Avropaya dolayı zərbə vurur: ixrac, təchizat zəncirləri və investisiya gözləntiləri vasitəsilə. 2026-cı ilin gündəmində artıq sənaye siyasəti və lokallaşdırma tədbirləri müzakirə olunur ki, bu da tələb və rəqabət strukturunu dəyişə bilər.

Məhz burada risklərin çoxalması effekti ortaya çıxır. Güclü iqtisadiyyat şoku daxili tələb və investisiyalar hesabına "sindirə" bilir. Zəif artım şəraitində isə zərbə ən həssas nöqtəyə, biznes gözləntilərinə dəyir. Şirkətlər ilk növbədə investisiya proqramlarını və işə qəbulu ixtisar edir. Nəticədə zəif artım sürətlə durğunluğa, daha sonra isə texniki resessiyaya çevrilə bilər.

Ümumi mənzərə belədir: Avropa çox güman ki, artıq lokal pikini arxada qoyub və dayanıqlığın zəiflədiyi mərhələyə daxil olub. Problem "hər şey pisdir" tezisində deyil. Problem ondadır ki, hər şey həddindən artıq kövrəkdir. Bu parametrlərlə enerji, maliyyə və ya geosiyasi xarakterli istənilən xarici şok iqtisadiyyatı formal artımdan resessiya trayektoriyasına keçirməyə kifayət edə bilər.

Durğunluq sosial amil kimi

İqtisadi durğunluq təkcə qrafiklər və statistik cədvəllər deyil. Bu, karyera imkanlarının daralması, biznesin ehtiyatlı davranışı, investisiya proqramlarının sıxılması, gəlir artımının ləngiməsi deməkdir.

Sahibkarlar zəif daxili tələblə üz-üzə qalır. Ev təsərrüfatları xərcləri məhdudlaşdırır, istehlakı minimuma endirir. Şirkətlər istehsalın genişləndirilməsini təxirə salır. Nəticədə qapalı dövrə yaranır: aşağı istehlak investisiyanı boğur, zəif investisiya yeni iş yerlərinin açılmasını məhdudlaşdırır, yeni iş yerlərinin olmaması isə gəlir artımını əngəlləyir. İqtisadi mexanizm sanki aşağı sürətdə ilişib qalır.

Bu mənzərədə siyasətçilər sərt büdcə dəhlizində hərəkət etməyə məcbur qalırlar. Bir tərəfdən dövlət xərcləri artır. Digər tərəfdən vergi bazası zəif templə genişlənir. Vergiləri artırmaq cəhdi sosial narazılığı alovlandırır. Xərcləri azaltmaq isə küçə etirazlarını qaçılmaz edir. Hakimiyyət faktiki olaraq iki od arasında qalır.

Müdafiə ilə sosial dövlət arasında sıxılma

Bu ziddiyyət xüsusilə büdcə bölgüsündə kəskinləşir.

Son illər Aİ ölkələrində müdafiə xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Halbuki Avropanın ənənəvi modeli güclü sosial təminat sisteminə söykənir: pensiyalar, səhiyyə, işsizlərə dəstək, təhsil. Bu model cəmiyyətlə dövlət arasında yazılmamış müqavilənin əsas sütunudur.

İqtisadi artım nə qədər zəifdirsə, müdafiə ilə sosial sahə arasında seçim bir o qədər ağrılı olur.

Hökumətlər eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə balans saxlamağa çalışır:

ordu modernləşməsini maliyyələşdirmək;

sosial təminat səviyyəsini qorumaq;

büdcə intizamını saxlamaq;

dövlət borcunu idarəolunan həddə tutmaq.

ÜDM artımı 1-1,5 faiz səviyyəsində olanda bu vəzifələrin hamısını paralel icra etmək son dərəcə çətinləşir. Resurs məhduddur, öhdəlik isə çoxdur. Nəticədə prioritetlər üzərində siyasi savaş qaçılmaz olur.

İqtisadi yavaşımanın siyasi qiyməti

Durğunluq siyasi turbulensiyanı gücləndirir.

Artım tempi aşağı düşdükcə cəmiyyət resursların hər yenidən bölgüsünə daha həssas reaksiya verir. Vergi artımı siyasi baxımdan riskli addıma çevrilir. Sosial proqramların ixtisarı isə daha təhlükəli olur. Hakimiyyət üçün manevr sahəsi daralır.

Belə şəraitdə sərt və sadə həllər vəd edən siyasi qüvvələr güclənir. Milli konservatizm iqtisadi və sosial nəzarətin itirilməsi hissinə verilən reaksiyaya çevrilir. Seçici mürəkkəb struktur islahatlarından çox, dərhal effekt vəd edən şüarlara üstünlük verir.

Beləcə klassik institusional tələ formalaşır. İqtisadi durğunluq siyasi parçalanmanı dərinləşdirir. Siyasi parçalanma isə artımı sürətləndirə biləcək struktur islahatların qarşısını kəsir. Qanunverici təşəbbüslər bloklanır, kompromislər çətinləşir, uzunmüddətli strategiyalar qısa seçki dövrlərinin girovuna çevrilir.

Bu, məhz o məşhur "Tələ-22" vəziyyətidir:

durğunluq siyasi parçalanmanı artırır;

siyasi parçalanma isə durğunluqdan çıxışı mümkünsüz edir.

Fərqli sürətlər: Avropa eyni trayektoriya ilə hərəkət etmir

Son illər Kipr barədə formalaşan təsvir təsadüfi deyil: "kiçik iqtisadiyyat, böyük axınlar". Bu, sadəcə metafora deyil, real modeldir. Ada klassik sənaye ixracı ilə deyil, xidmət ixracı ilə nəfəs alır: turizm, maliyyə və korporativ xidmətlər, İKT seqmenti, daşınmaz əmlak, logistika və dəniz əməliyyatları. Məhz buna görə xarici mühit sərt olsa belə, Kipr avrozonanın əksər ölkələri üçün əlçatmaz görünən artım templəri göstərə bilir.

Avropa Komissiyasının qiymətləndirməsinə görə, 2025-ci ildə Kiprdə ÜDM artımı təxminən 3,4 faiz səviyyəsində qalır. Modelin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, aparıcı rol yenə də özəl istehlaka məxsusdur. Real gəlirlərin artması və xaricdən, o cümlədən relokasiya dalğası ilə gələn işçi qüvvəsinin axını ev təsərrüfatı xərclərini artırır və daxili tələbi canlı saxlayır.

İnvestisiya qatı isə Kiprin "hamı kimi olmamasının" açarıdır. Avropa Komissiyası açıq şəkildə bildirir ki, investisiyalar proqramların vaxtında icrası və xüsusilə daşınmaz əmlak seqmentinə birbaşa xarici investisiyaların axını ilə dəstəklənməlidir. Büdcə və iqtisadi trayektoriya sənədlərində 2025-ci ildə əsas kapitala qoyulan ümumi investisiyanın kəskin artımı proqnozlaşdırılır, bəzi hesablamalarda iki rəqəmli illik templər qeyd olunur. Burada daşınmaz əmlak sxemləri və Avropa proqramları xətti ilə xərclər mühüm rol oynayır.

Vacib detal: Kipr təkcə sürətlə böyümür, bunu güclü dövlət maliyyəsi fonunda edir. 2024-cü ildə büdcə profisiti ÜDM-in 4,1 faizi səviyyəsində qeydə alınıb, 2025-ci ildə isə təxminən 3,3 faiz səviyyəsində qalacağı gözlənilir. Son illər Aİ məkanında "sürətli artım plus profisit" nadir kombinasiyadır. Bu, hökumətə manevr imkanını artırır və faiz risklərinə həssaslığı azaldır.

Lakin modelin gizli tərəfi də var. Xidmətlər balansında böyük profisitə baxmayaraq, cari hesab mənfəətin xarici korporasiyalar tərəfindən repatriasiyası səbəbindən kəsirli qala bilər. Yəni yaradılan əlavə dəyərin bir hissəsi kapital sahiblərinə geri qayıdır və milli sərvətin yığılması effektini sistemli şəkildə məhdudlaşdırır.

Bolqarıstan: büdcə və Avropa axınlarına bağlı dinamika

Bolqarıstan daha "maddi" model nümayiş etdirir. Burada artım daxili tələbat və investisiyalara söykənir, xüsusilə Avropa proqramlarının mənimsənilməsi sürətlənəndə investisiya statistikası dərhal canlanır.

Avropa Komissiyası 2024-cü ildə Bolqarıstanın artımını 3,4 faiz səviyyəsində qiymətləndirir və bunu birbaşa özəl və dövlət istehlakı ilə əlaqələndirir. 2025-ci ilin birinci yarısında Avropa mexanizmləri üzrə vəsaitlərin daha fəal mənimsənilməsi investisiyaları sürətləndirib. Lakin ikinci yarıda Komissiya tempin zəifləməsi riskini vurğulayır: dövlət gəlirlərinin planlaşdırılandan aşağı olması büdcə töhfəsini azalda bilər.

Bu detal prinsipialdır. Bolqarıstanda investisiya tsikli böyük ölçüdə büdcə və Avropa fondlarından asılıdır. Vəsait daxil olub tez layihəyə çevriləndə statistika sıçrayır. Gecikmə və məhdudiyyət yarananda isə dinamika sürətlə dəyişir. Özəl və uzunmüddətli investisiyaların üstünlük təşkil etdiyi iqtisadiyyatlarla müqayisədə bu model daha həssasdır.

Struktur həssaslığın başqa bir göstəricisi xarici ticarətdir. 2025-ci ilin əvvəlində ixracın azalması, o cümlədən iki iri ixracatçının texniki baxım fasiləsi ilə izah olunur. Sonradan bərpa gözlənilir. Bu isə o deməkdir ki, dar sənaye "lövbərləri" ümumi dinamikanı ciddi şəkildə silkələyə bilir.

Polşa: istehlakın amortizator rolu və fiskal gərginlik

Şərqi Avropanın iri iqtisadiyyatları arasında Polşa daha dayanıqlı istisna kimi görünür. Artım həm istehlak, həm də investisiya hesabına formalaşır və xarici sektor volatilliyə baxmayaraq ümumi mənzərəni dağıtmır.

Avropa Komissiyası 2025-ci ildə Polşada ÜDM artımını təxminən 3,2 faiz səviyyəsində qiymətləndirir. Əsas drayver özəl istehlakdır. Sərəncamda qalan gəlirlərin artması daxili tələbi gücləndirir. İnvestisiyaların isə dövlət qoyuluşlarının artımı və Aİ vəsaitlərinin daha sürətli mənimsənilməsi hesabına genişlənməsi gözlənilir, xüsusilə proqram tsikllərinin son mərhələsində.

Əmək bazarının strukturu burada açar rolunu oynayır. Məşğulluq ümumilikdə sabit qalır, işsizlik təxminən 3 faiz ətrafındadır. 2025-ci ildə bir işçiyə düşən nominal əməkhaqqı kompensasiyasının artımı 8,6 faiz səviyyəsində qiymətləndirilir, sonradan müəyyən yavaşıma gözlənilir. Gəlir artımı istehlakı "tampon"a çevirir və xarici şoklara qarşı amortizator rolunu oynayır.

Amma bu modelin də səssiz tərəfi var: büdcə qiyməti. Komissiya 2025-ci ildə dövlət idarəetməsi sektorunda kəsirin ÜDM-in təxminən 6,8 faizi səviyyəsində olacağını proqnozlaşdırır, 2024-cü ildə bu göstərici 6,5 faiz idi. Sosial proqramların genişlənməsi, borca xidmət xərclərinin artması, dövlət sektorunda maaşların yüksəlməsi və müdafiə investisiyaları fiskal gərginliyi artırır. Yəni Polşa tempi qazanır, lakin bunun bir hissəsini büdcə yükü ilə ödəyir.

Mərkəzin çəkisi: İsveç və Almaniya faktoru

Kipr, Bolqarıstan və Polşa "imkan pəncərəsi" rolunu oynasa da, ümumavropa trendini dəyişə bilmir. Səbəb sadədir: avrozonanın və Şimali Avropanın əsas iqtisadiyyatlarının çəkisi müqayisəolunmaz dərəcədə böyükdür. Almaniya ləngiyəndə onun inersiyası təchizat zəncirləri, korporativ investisiya qərarları və ümumi etimad indeksi vasitəsilə bütün qitəyə yayılır.

Avropa Komissiyasının qiymətləndirməsinə görə, İsveçdə 2025-ci ildə artım təxminən 1,5 faizdir. Kağız üzərində bu, fəlakət deyil. Lakin keyfiyyət baxımından daha çox inflyasiya və yüksək faizlərin ev təsərrüfatları və biznes üzərində təzyiq göstərdiyi dövrdən sonra bərpa təsiri kimi görünür. İlin ikinci yarısında əsas ümid özəl istehlakın canlanmasına bağlanır.

Büdcə tərəfi də diqqət çəkir. 2025-ci ildə kəsir təxminən 1,7 faiz səviyyəsində qiymətləndirilir, 2026-cı ildə isə 2,4 faizə qədər dərinləşmə riski var. Vergi tədbirləri və xərclərin, o cümlədən müdafiə xərclərinin artması buna təsir edir. Dövlət borcu isə Avropa meyarları ilə nisbətən aşağıdır, 2025-ci ildə təxminən 34,5 faiz, 2027-ci ilə doğru 36 faizə yaxınlaşacağı gözlənilir. Yəni resurs var, amma artımın strukturu hələ də istehlakın nə dərəcədə tez bərpa olunacağından asılıdır.

Almaniya isə daha narahatedici qütbdür. Problem bir zəif rübdə deyil, sənaye iqtisadiyyatı üçün kritik olan sahələrdə, investisiya və istehsal gözləntilərində zəifliyin görünməsidir.

Qısamüddətli dinamikada müsbət, amma zəif hərəkət qeydə alınır. 2025-ci ilin birinci rübündə əsas kapitala qoyulan ümumi investisiya real ifadədə əvvəlki rüblə müqayisədə 0,9 faiz artıb. Üçüncü rübdə əvvəlki azalmanın ardınca göstərici təxminən 0,3 faiz yüksəlib. Maşın və avadanlığa investisiya 1,1 faiz artdığı halda, tikinti 0,5 faiz azalıb.

Məhz tikintinin azalması simptomatikdir. Almaniya son illərdə bahalı kredit, material qiymətlərinin artımı, işçi qüvvəsi çatışmazlığı və layihələrin tənzimləyici mürəkkəbliyi ilə üzləşib. Nəticədə tikinti lokomotivə çevrilmir, əksinə, artımı aşağı çəkir. İnfrastrukturun yenilənməsi və istehsal bazasının genişlənməsi ləngiyəndə iqtisadi sürət dərhal yox, amma qaçılmaz şəkildə azalır.

2023-cü ilin əvvəlindən 2025-ci ilin üçüncü rübünə qədər sabit qiymətlərlə investisiyalarda milyardlarla avroluq geriləmə məhz bu mənzərəyə uyğun gəlir. Burada əsas məsələ konkret mənfi rəqəm deyil, itirilmiş kapitaldır. Yeni istehsal gücləri, avadanlıq, rəqəmsal sistemlər və enerji səmərəliliyi layihələri gecikir. Avrozonanın ən böyük sənaye nüvəsi üçün investisiya fasiləsi tezliklə ümumavropa mənfi effekti yaradır.

Nəticə aydındır. Kipr xidmət və kapital hesabına, Bolqarıstan daxili tələb və Avropa layihələri hesabına, Polşa isə istehlak və dövlətin fəal rolu ilə artım göstərə bilir. Amma ümumi trayektoriya böyük iqtisadiyyatlarda baş verənlərlə müəyyənləşir.

İsveç sıxılmış tələbdən çıxmağa çalışır və istehlaka ümid edir. Almaniya isə daha təhlükəli zəiflik forması nümayiş etdirir: iqtisadiyyat bu gün işləyir, amma növbəti beş il üçün kifayət qədər investisiya etmir. Bu problem həll olunmadıqca ayrı-ayrı ölkələrin uğurları diqqətçəkən istisna olaraq qalacaq, lakin Avropanın ümumi kursunu dəyişməyəcək.

Strateji təşəbbüsün itirilməsi

İki mininci illərin əvvəlində Avropa İttifaqı "normativ supergüc" kimi görünürdü. Standartları o müəyyənləşdirir, qonşular ona doğru yön alır, dünya şirkətləri Brüsselin qaydalarını kopyalayırdı. Bu gün də Brüssel tənzimləmə həvəsini itirməyib: direktivlər, reqlamentlər, nəzarət çərçivələri artmaqda davam edir. Amma Avropanın real iqtisadi "çəki"sində dönüş baş verib. Qaydalar qalıb, cazibə zəifləyib. Qitə uçuruma yuvarlanmır, sadəcə öz relsində ilişib qalır.

Mənzərə özlüyündə fəlakət deyil. Aİ böyüyür, məşğulluq qorunur, inflyasiya piklə müqayisədə enib. Lakin templər çağırışların miqyasına uyğun deyil: ABŞ və Çinlə rəqabət, texnoloji geriləmə riski, müdafiə xərcləri, demoqrafik təzyiq, enerji transformasiyası.

Açar marker budur: 2024-cü ildə Aİ-də real ÜDM artımı cəmi 1,0 faiz olub və eyni vaxtda əsas kapitala qoyulan investisiyalar azalıb. Bu, texniki detal deyil. İnvestisiya, yəni artımın "ürəyi" mənfi töhfə verəndə iqtisadiyyat bir müddət istehlak və büdcə inersiyası ilə hərəkət edə bilər. Amma dinamika kövrəkləşir.

2025-ci il üzrə Avropa Komissiyasının Payız proqnozunun statistik əlavəsi daxilində trayektoriyanın nə qədər zəif və qeyri-bərabər olduğu aydın görünür. Böyük və orta iqtisadiyyatlar üçün artım belədir: Almaniya 0,2; Fransa 0,7; İtaliya 0,4; Avstriya 0,3; Finlandiya 0,1; Belçika 1,0; Niderland 1,7; İspaniya 2,9; Polşa 3,2. Ümumilikdə Aİ üzrə 1,4 faiz.

Siyasi coğrafiyaya baxanda paradoks yaranır. On il əvvəl sərt fiskal pəhrizə məcbur edilən cənub periferiyası indi çox vaxt daha sürətli böyüyür: İspaniya 2,9; Yunanıstan 2,1; Portuqaliya 1,9. Əvəzində "nüvə" adlandırılan Almaniya, Fransa, İtaliya, Avstriya, Finlandiya biznes dilində ehtiyatlılıq demək olan zonadadır. Bu templər layihələrin dondurulması, qısamüddətli likvidliyə üstünlük, riskdən qaçış deməkdir.

Məhz buna görə "ölkələrin yarısında artım 1 faizdən aşağıdır" tezisi publisistika deyil, statistikanın öz dilidir. Bir çox ölkənin sütununda 0,x və ya 1,0 ətrafı rəqəmlər dayanır, bəzi əsas iqtisadiyyatlarda isə faktiki "sıfır bütöv" yazılır.

Almaniya barometr kimi: mühərrik öskürəndə qatar sürət yığmır

Aİ-nin ən böyük iqtisadiyyatı sadəcə siyahıdakı növbəti ölkə deyil. O, təchizat zəncirlərinin sənaye dayağı, maşınqayırma, kimya, avtomobil sənayesinin mərkəzidir. Və burada ən narahatedici siqnallardan biri investisiyadır.

Destatis-in məlumatına görə, 2025-ci ilin birinci rübündə Almaniyada investisiyalar real ifadədə illik müqayisədə 1,0 faiz azalıb və eniş artıq iki ildir davam edir. Xüsusilə maşın və avadanlığa qoyulan investisiyaların 2024-cü ilin birinci rübü ilə müqayisədə 3,8 faiz azalması diqqət çəkir.

Bu, abstrakt "zəif tələb" deyil. Bu, avadanlıq parkının yenilənməsinin dayanması, modernləşmənin təxirə salınması, yeni texnologiyaların alınmasında fasilə deməkdir. Bu olmadan məhsuldarlıq artmır, sənaye sıçrayışı baş vermir, xarici rəqabətə real cavab formalaşmır.

İstehlak nəfəs alır, amma qaçmır

Aİ-də daxili tələb çöküş yaşamır, amma sürətlənmənin mühərrikinə də çevrilmir. Avropa Komissiyası və OECD proqnozlarında məntiq oxşardır: əmək bazarı və real gəlirlər istehlakı dəstəkləyir, lakin investisiyalar qeyri-müəyyənlik və maliyyələşmə şərtləri ilə sıxışdırılır. Komissiya 2025 və 2026-cı illərdə Aİ üzrə təxminən 1,4 faiz, avrozonada isə 2025-ci ildə 1,3, 2026-cı ildə 1,2 faiz artım gözləyir.

Bu, "ilişib qalma" vəziyyətidir. İqtisadiyyat düşmür, amma sürət də yığmır. Belə fonda istənilən xarici zərbə, ticarət məhdudiyyəti, enerji qiymətlərində sıçrayış və ya geosiyasi böhran "təvazökar artımı" tez bir zamanda durğunluğa çevirə bilər.

Problem ritorikada deyil, institusional tələdədir

Məsələ düzgün sözlərin çatışmazlığında deyil. "Strateji muxtariyyət", "sənaye siyasəti", "texnoloji suverenlik" kimi ifadələr gündəmdədir. Amma sözlə iqtisadiyyat arasında institusional konstruksiya dayanır. Sakit dövrlərdə bu konstruksiya sabitlik mənbəyi idi, şoklar dövründə isə əyləcə çevrilir.

Bu tələ bir neçə elementdən ibarətdir.

Birincisi, qərar qəbuletmə tempi rəqabət tempinə uyğun deyil. Avropa çox şeyi çox aktor arasında razılaşdırmalı olur. Qlobal rəqabət isə "tez, bahalı, miqyaslı" modelə keçib. Yarımkeçiricilər, süni intellekt, müdafiə, enerji kimi sahələrdə ləng konsensus struktur minus yaradır.

İkincisi, vahid mal bazarı ilə kapitalın parçalanması arasındakı uçurum. Malların hərəkəti nisbətən rahatdır, amma kapital hələ də güclü şəkildə "millidir". Müxtəlif iflas rejimləri, vergi stimulları, tənzimləmə praktikaları və kapital bazarlarının dərinlik fərqi nəticəsində startapların ümumavropa miqyasına çıxması çətinləşir, iri layihələrin isə sürətli və kifayət qədər maliyyə tapması mürəkkəbləşir.

Üçüncüsü, nüvədə investisiya pauzası və artım strukturunda disbalans. Almaniyada iki il davam edən investisiya enişi və avadanlığa qoyuluşların təxminən 4 faiz azalması göstərir ki, "sənaye siyasəti" hələ sənaye tsiklinə çevrilməyib.

Dördüncüsü, enerji həssaslığı rəqabət qabiliyyətinə əlavə vergi kimi işləyir. 2024-cü ildə topdansatış elektrik qiymətlərinin bir sıra regionlarda, o cümlədən Aİ-də enməsi qeydə alınsa da, struktur problem qalır. Enerji idxalından asılılıq və 2022-2023-cü illərin böhran qiymətlərinin "yaddaşı" biznes gözləntilərinə təsir edir. Sənaye üçün bu günkü kotirovka yox, 3-5 illik proqnoz önəmlidir. Avropa bu proqnozlaşdırıla bilənliyi yavaş və qeyri-bərabər bərpa edir.

Beşincisi, texnoloji miqyas çatışmazlığı və resursların səpələnməsi. 2024-cü ildə Aİ-də tədqiqat və inkişaf xərcləri ÜDM-in 2,24 faizi, təxminən 403 milyard avro təşkil edib. Rəqəm böyükdür, amma məsələ miqyas və konsentrasiyadadır. Milli prioritetlərin rəqabəti, proqramların parçalanması və dərin kapital bazarlarının yetərsizliyi laborator ideyaların sənaye zəncirinə çevrilməsini çətinləşdirir.

Aşağı sürətin siyasi qiyməti

Xroniki zəif artım demək olar ki, qaçılmaz şəkildə siyasi gərginlik yaradır. Səbəb mürəkkəbliyin anlaşılmaması deyil, resurs bölgüsünün daralmasıdır.

İspaniya və Polşada 2025-ci ildə 2,9-3,2 faiz artım hərəkət hissi yaradır və siyasətçilərə modernləşmə vədlərini daha rahat səsləndirməyə imkan verir.

Almaniya və Fransada 0,2-0,7 faiz artım isə gəlir durğunluğu və biznes ehtiyatlılığı deməkdir. Belə mühitdə hər yeni prioritet təhlükə kimi qəbul edilir: ya iqlim, ya zavodlar; ya müdafiə, ya sosial xərclər; ya periferiyaya dəstək, ya milli vergi yükü.

Beləliklə paradoks yaranır. Birlikdən danışan Avropa daimi daxili sövdələşmə rejimində yaşayır.

Dinamikanı qaytarmaq nə deməkdir

Sual Aİ-nin tab gətirib-gətirməyəcəyi deyil. Böyük ehtimalla tab gətirəcək: nəhəng bazar, güclü institutlar, yüksək insan kapitalı, ixrac kompetensiyası, yığılmış sərvət mövcuddur.

Sual budur: Avropa öz institusional tələsini qıra biləcəkmi.

Bu, konkret yolayrıcılar deməkdir.

Nüvədə investisiya tsiklinin sürətləndirilməsi. Almaniya, Fransa və İtaliyada investisiyalar bərpa olunmadan istənilən ümumavropa strategiyası sənəd olaraq qalacaq.

Tənzimləmə liderliyindən miqyas liderliyinə keçid. Qaydalar vacibdir, amma iri stavkalar dünyasında qalib sürətlə resursları cəmləyə, dərin kapital bazarı yarada və sənayeyə uzunmüddətli proqnozlaşdırıla bilənlik verə biləndir.

Vahid kapital bazarı texnoloji suverenliyin şərtidir. Əks halda Avropa ixtira edəcək, amma artımı başqalarına ötürəcək.

Enerji proqnozlaşdırıla bilənliyi sənaye siyasətinin bünövrəsidir. Sənaye press-relizlə yox, müqavilə, tarif, şəbəkə və geri dönüş horizontu ilə planlaşdırır.

Nəticə aydındır. Avropa xarabalıqda deyil, amma pauzadadır. Və pauza vərdişə çevriləndə rəqiblər artıq bir dəqiqə yox, bir epoxa öndə olur.

Yaxın illərin əsas mübahisəsi "strateji muxtariyyət lazımdırmı" sualı olmayacaq. Sual belə olacaq: Avropa muxtariyyəti iqtisadi mexanikaya, investisiyaya, istehsala, texnologiyaya və qərar sürətinə çevirə biləcəkmi. Əgər bəli, dinamika qayıdacaq. Əgər yox, zəif artım xroniki statusa çevriləcək və siyasi gərginlik böhran yox, daimi iqlim olacaq.(milli.az)

Telegramda izləyin