Əli Bəy Hüseynzadənin babası olan ŞEYXÜLİSLAM - Maraqlı faktlar

Lent.az "Qafqaz Şeyxülislamları" rubrikasında Qafqaz müsəlmanlarının üçüncü şeyxülislamı olan Şeyx Əhməd Salyani haqqında bioqrafiyanı təqdim edir.

- Şeyx Əhməd Salyani kimdir və nə vaxt doğulub?

Şeyx Əhməd Salyani, yəni Əhməd Məhəmmədəli oğlu Hüseynzadə 1812-ci ildə Salyan şəhərində dünyaya gəlib.

- Şeyx Əhməd Salyaninin ailəsi haqqında nə məlumdur?

Şeyx Əhməd Salyani Qafqaz müsəlmanlarının I şeyxülislamı Məhəmmədəli Hüseynzadənin oğlu, məşhur mütəfəkkir Əli bəy Hüseynzadənin isə babasıdır. Bu baxımdan onun yetişdiyi ailə mühiti həm dini, həm də intellektual ənənələrlə zəngin olub.

- Əhməd Hüseynzadənin təhsili necə başlayıb?

Uşaqlıq dövründən etibarən elmə maraq göstərən Əhməd Hüseynzadə əvvəlcə Qafqaz Müsəlman Ruhani məktəbində oxuyub.

- Şeyx Əhməd Salyani ali təhsilini harada alıb?

Daha sonra atasının təşəbbüsü ilə ali dini təhsil almaq üçün İraqa göndərilib.

- İraqda aldığı təhsilin əhəmiyyəti nə olub?

O dövrdə İraq Şərqin ən nüfuzlu dini mərkəzlərindən biri sayılırdı və burada aldığı təhsil onun elmi dünyagörüşünü ciddi şəkildə formalaşdırıb.

- Təhsildən sonra hansı fəaliyyətlə məşğul olub?

Təhsilini başa vurub geri qayıtdıqdan sonra Tiflis və Gəncə bölgələrində dini vəzifələrdə çalışıb, eyni zamanda elmi və ədəbi fəaliyyətlə məşğul olub.

- Şeyx Əhməd Salyani hansı dilləri bilib?

Ərəb və fars dillərini yüksək səviyyədə bilib və bu dillərdə yazıb-oxuyub.

- Şeyxülislam vəzifəsinə nə vaxt təyin olunub?

1862-ci ildə Rusiya imperatoru II Aleksandrın qərarı ilə Əhməd Hüseynzadə Zaqafqaziya şeyxülislamı vəzifəsinə təyin edilib.

- Bu vəzifə Şeyx Əhməd Salyaniyə nə qazandırıb?

Bu vəzifə ona böyük nüfuz qazandırıb və o dövrdə Qafqaz müsəlmanlarının dini həyatına rəhbərlik edən əsas şəxsə çevrilib.

- Dövlət tərəfindən ona hansı imkanlar verilib?

Ona dövlət tərəfindən yüksək məvacib ayrılıb və bu da onun statusunu daha da möhkəmləndirib.

- 1872-ci ildə hansı dəyişikliklər baş verib?

1872-ci ildə Zaqafqaziyada şiə və sünni müsəlmanlar üçün ayrı-ayrı ruhani idarələr yaradıldıqdan sonra onun fəaliyyət sahəsi daha da genişlənib və səlahiyyətləri artırılıb.

- Şeyx Əhməd Salyani necə alim kimi tanınıb?

Şeyx Əhməd Salyani yalnız dini rəhbər kimi deyil, həm də maarifçi alim kimi tanınıb.

- Şeyx Əhməd Salyaninin maarifçilik baxışları nədən ibarət olub?

O, hesab edirdi ki, cəmiyyətin inkişafı üçün təkcə dini biliklər kifayət etmir, insan dünyəvi elmləri də öyrənməlidir.

- Şeyx Əhməd Salyani hansı elmlərin öyrənilməsini təşviq edib?

Bu səbəbdən o, riyaziyyat, coğrafiya, tarix və digər sahələrin öyrənilməsini təşviq edib.

- Şeyx Əhməd Salyaninin fikrincə insan necə özünü tanıya bilər?

Onun fikrincə, insan özünü tanımaq üçün həm dini, həm də elmi biliklərə sahib olmalıdır.

- O, yaradıcılığa nə vaxt başlayıb?

O, gənc yaşlarından yazıb-yaratmağa başlayıb və müxtəlif sahələr üzrə əsərlər qələmə alıb.

- Onun əsərləri hansı dillərdə yayılıb?

Əsərləri ərəb, fars və rus dillərində yayılıb və geniş oxucu kütləsinə çatıb.

- "Tarixi-ədəbiyyati-türk" əsəri haqqında nə deyilir?

"Tarixi-ədəbiyyati-türk" əsəri xüsusilə diqqət çəkir, çünki bu əsərdə türk xalqlarının ədəbiyyatı, dili və tarixi barədə mühüm fikirlər yer alır.

- Bu əsərdə hansı mövzulara toxunulub?

O, Göytürklər, uyğurlar, Oğuz mədəniyyəti və klassik türk ədəbiyyatı haqqında düşüncələrini ortaya qoyub və bu sahədə ilk təşəbbüslərdən birini edib.

- Mirzə Fətəli Axundzadə onun haqqında nə deyib?

Onun dövründə yaşamış böyük maarifçi Mirzə Fətəli Axundzadə Şeyx Əhməd haqqında yüksək fikirlər söyləyib və onu geniş dünyagörüşlü, tərəqqisevər alim kimi dəyərləndirib.

- Tiflisdə yaşaması ona necə təsir edib?

Tiflisdə yaşaması ona Qərb mədəniyyəti ilə tanış olmaq imkanı yaradıb və bu da onun düşüncə tərzinə müsbət təsir göstərib.

- O, digər ruhanilərdən nə ilə fərqlənib?

O, dövrünün bir çox ruhanilərindən fərqli olaraq yeniliklərə açıq olub və cəmiyyətin dəyişən tələblərini düzgün qiymətləndirə bilib.

- Hansı mükafatla təltif olunub?

1881-ci ildə onun xidmətləri yüksək qiymətləndirilib və o, "Müqəddəs Vladimir" ordeninin III dərəcəsi ilə təltif olunub.

- Bu mükafat nəyi göstərir?

Bu mükafat onun həm dini, həm də ictimai sahədə gördüyü işlərin dövlət tərəfindən qəbul edildiyini göstərir.

- O, nə vaxta qədər şeyxülislam olub?

Şeyx Əhməd Hüseynzadə 1884-cü ilə qədər şeyxülislam kimi fəaliyyət göstərib.

- Onun ölümü haqqında nə məlumdur?

Daha sonra bu vəzifədən ayrılıb və 1887-ci ildə Tiflis şəhərində vəfat edib.

- Şeyx Əhməd Salyani harada dəfn olunub?

O, Tiflisdə dəfn olunub və məzarı uzun illər boyunca ziyarət edilən yerlərdən biri kimi tanınıb.

- Əli bəy Hüseynzadə onunla bağlı hansı sənət əsəri yaradıb?

Əli bəy Hüseynzadə 1885-1889-cu illərdə Peterburq Universitetinin tələbəsi olarkən yağlı boya ilə Şeyxin portretini çəkib.

- Bu portretin əhəmiyyəti nədir?

Əsər XIX yüzildə müasir Azərbaycan rəssamlığının əsasını qoyan ilk rəsmdir.

- Şeyx Əhməd Salyani hansı sahələrdə töhfə verib?

O, Qafqazda dini idarəçilik sisteminin formalaşmasına, maarifçilik ideyalarının yayılmasına və türk ədəbiyyatı tarixinin öyrənilməsinə mühüm töhfə verib.

- Ona aid qədim Qurani-Kərim nüsxələri haqqında nə deyilir?

Son illərdə ona məxsus olduğu deyilən qədim Qurani-Kərim nüsxələrinin tapılması da onun tarixi şəxsiyyət kimi əhəmiyyətini bir daha göstərir.

- Bu kitablar necə qorunub?

Bu kitablar vaxtilə qorunmaq üçün torpağa basdırılıb, daha sonra aşkar olunaraq Salyan kitabxanasına təqdim olunub və bu gün xüsusi şəraitdə saxlanılır.

- Ümumilikdə Şeyx Əhməd Salyani necə qiymətləndirilir?

Şeyx Əhməd Salyani həm dini lider, həm alim, həm də maarifçi kimi Azərbaycan tarixində dərin iz qoymuş şəxsiyyətlərdən biri sayılır.

Telegramda izləyin