Bəşəriyyətin ekoloji borc günü çatdı: Yer kürəsinin bu il üçün resursları tükəndi

İyulun 30-da bəşəriyyət Yer kürəsinin ekoloji borc gününə (Earth Overshoot Day) çatıb.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Tagesschau"un məlumatına görə, bu tarixdən etibarən insanlar planetin bir il ərzində bərpa edə biləcəyindən daha çox təbii resurs istehlak etməyə başlayırlar.

Vəziyyəti bank hesabındakı vəsaitin bitməsi, lakin növbəti gəlirə qədər hələ vaxt qalması ilə müqayisə etmək olar.

Ekoloji borc günü bəşəriyyətin ekoloji izinin - odun, balıq ehtiyatları, kənd təsərrüfatı torpaqları və digər təbii resurslardan istifadənin, həmçinin istixana qazı emissiyalarının - Yer kürəsinin bioloji imkanlarını aşdığı tarixi göstərir.

Bioloji imkan dedikdə planetin istifadə olunan resursları bərpa etmək və fosil yanacaqların yandırılması nəticəsində atmosferə buraxılan karbon qazını udmaq qabiliyyəti nəzərdə tutulur.

Tropik meşələr kritik həddə yaxınlaşır

Tropik meşələrin odun tədarükü, faydalı qazıntıların çıxarılması və kənd təsərrüfatı sahələrinin genişləndirilməsi məqsədilə kütləvi şəkildə qırılması və yandırılması ciddi ekoloji nəticələrə səbəb olur.

Almaniya Federal Statistika İdarəsinin məlumatına görə, 2024-cü ildə dünyada təxminən 26,5 milyon hektar tropik meşə məhv edilib. Bu ərazi Almaniyanın ümumi sahəsinin təxminən dörddə üç hissəsinə bərabərdir.

Ümumdünya Təbiəti Mühafizə Fondunun (WWF) yeni araşdırmasında bildirilir ki, Amazon meşələrinin qırılması təhlükəli zəncirvari proses yarada bilər. Ağacların buxarlanma prosesi nəticəsində meşələr öz mövcudluğu üçün vacib olan yağıntıların təxminən yarısını təmin edir. Ağac örtüyünün azalması isə yağıntıların azalmasına və meşələrin daha sürətli məhv olmasına səbəb ola bilər.

Balıq ehtiyatlarının həddindən artıq istismarı artır

Dünya okeanlarındakı balıq ehtiyatları ilə bağlı vəziyyət də mürəkkəb olaraq qalır. BMT-nin məlumatına görə, həddindən artıq istismar olunan balıq populyasiyalarının payı 1974-cü ildəki 10 faizdən 2021-ci ildə 50 faizdən yuxarı səviyyəyə yüksəlib.

Balıq təsərrüfatları artan tələbatın bir hissəsini ödəsə də, bir çox növlərin qorunması ilə bağlı məhdudiyyətlərə tez-tez əməl edilmir. Məsələn, Baltik dənizində treska və siyənək ovuna hələ də icazə verilir, halbuki "Greenpeace"in qiymətləndirmələrinə görə, həmin növlərin populyasiyası ciddi azalma ilə üzləşib.

Şirin su ehtiyatları ilə bağlı vəziyyət ağırlaşır

Şirin sudan istifadə ekoloji borc gününün hesablanmasına daxil edilmir, lakin bu sahədə vəziyyət getdikcə daha ciddi xarakter alır.

BMT Universitetinin son hesabatında dünya su ehtiyatlarının vəziyyətini təsvir etmək üçün artıq "həddindən artıq istifadə" deyil, "iflas" ifadəsindən istifadə edilir.

Bir çox regionlarda çayların səviyyəsi azalır. 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən dünyanın böyük göllərinin yarıdan çoxunda su səviyyəsinin aşağı düşdüyü bildirilir.

Bundan əlavə, böyük yeraltı su ehtiyatlarının 70 faizinin əsasən kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün həddindən artıq istifadəyə məruz qaldığı qeyd olunur. Yeraltı suların azalması torpaq səthinin çökməsinə və torpağın əvvəlki qədər nəm saxlamaq qabiliyyətini itirməsinə səbəb olur.

Bu proses artıq təxminən 6 milyon kvadratkilometr ərazini, yəni planetin quru sahəsinin təxminən 5 faizini əhatə edir.

Müxtəlif təbii zonaların - səhraların, meşələrin və çöllərin - resursları bərpa etmək imkanları fərqli olduğuna görə, "Global Footprint Network" təşkilatı orta qlobal bioloji məhsuldarlıq göstəricisindən istifadə edir.

Təşkilatın hesablamalarına əsasən, hazırkı istehlak səviyyəsini davam etdirmək üçün bəşəriyyətə 1,7-dən çox Yer planeti lazımdır.

Ölkələr resurslardan fərqli səviyyədə istifadə edir

Təbii resursların istehlak səviyyəsi ölkələr arasında ciddi fərqlənir.

Əgər bütün dünya əhalisi Qətərin orta sakini kimi yaşasaydı, ekoloji borc günü fevralın 4-də başlayardı. Hondurasdakı istehlak səviyyəsinə uyğun həyat tərzi zamanı isə bu tarix noyabrın 27-nə təsadüf edərdi.

Almaniya da yüksək istehlak səviyyəsinə malik ölkələr sırasındadır. Bütün dünya almanların həyat tərzinə uyğun yaşasaydı, illik resurs ehtiyatları mayın 10-da tükənərdi.

Bununla yanaşı, müsbət tendensiya da müşahidə olunur. Ekoloji borc gününün onilliklər ərzində ilin əvvəlinə doğru yaxınlaşmasından sonra son illərdə bu göstərici nisbətən sabit qalıb. Təxminən 2018-ci ildən etibarən tarixdə ciddi dəyişiklik qeydə alınmayıb.

Müqayisə üçün, 2025-ci ildə ekoloji borc günü iyulun 24-nə, 2024-cü ildə isə avqustun 1-nə təsadüf edib.

Telegramda izləyin