Doğma torpaqlara dönüş: Böyük Qayıdışın tarixi, sosial və iqtisadi əhəmiyyəti

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən Böyük Qayıdış Azərbaycanın müasir tarixinin ən mühüm sosial, humanitar və strateji layihələrindən biridir. Bu proses təkcə insanların öz doğma yurdlarına qayıtması deyil, həm də uzun illər ərzində həsrətində olduqları şəhər və kəndlərdə yeni həyatın qurulması, iqtisadi fəallığın bərpası, sosial infrastrukturun yaradılması və tarixi yaşayış məkanlarının yenidən dirçəldilməsi deməkdir.

Qayıdışın tarixi və mənəvi mahiyyəti

Azərbaycan xalqı üçün doğma torpaqlara qayıdış uzun illər ərzində böyük arzu və milli məqsəd olaraq qaldı. İşğal dövründə yüz minlərlə insan öz yaşayış məntəqələrindən didərgin düşərək ölkənin müxtəlif bölgələrində məcburi köçkün həyatı yaşadı. Onların böyük hissəsi illər boyu doğma evlərinə, kəndlərinə, şəhərlərinə qayıtmaq ümidi ilə yaşadı.

2020-ci ildə Vətən müharibəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması bu tarixi arzunun reallaşması üçün yeni mərhələ yaratdı. Artıq məsələ yalnız ərazilərin azad edilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Qarşıda daha böyük və mürəkkəb vəzifə dayanırdı: dağıdılmış yaşayış məntəqələrini yenidən qurmaq, təhlükəsizliyi təmin etmək, müasir infrastruktur yaratmaq və insanların doğma yurdlarına davamlı şəkildə qayıdışını təşkil etmək.
Məhz bu baxımdan Böyük Qayıdış Azərbaycanın dövlət siyasətinin uzunmüddətli və çoxşaxəli istiqamətlərindən birinə çevrilib.

Azərbaycan Prezidentinin 2022-ci il 16 noyabr tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı" bu prosesin institusional və sistemli əsaslarını müəyyənləşdirib. Rəsmi məlumatlarda Ağalı, Talış və Laçın şəhərinə qayıdışın artıq təmin edildiyi, digər istiqamətlərdə isə prosesin davam etdirildiyi bildirilir.

Böyük Qayıdış sadəcə köç deyil

Böyük Qayıdışı yalnız "məcburi köçkünlərin öz yurdlarına köçürülməsi" kimi qiymətləndirmək bu tarixi prosesin miqyasını tam ifadə etmir.Əslində burada bir-biri ilə bağlı çoxsaylı istiqamətlər mövcuddur. Bunlara yeni yaşayış komplekslərinin salınması, yolların çəkilməsi, enerji və su təminatının yaradılması, məktəb və səhiyyə müəssisələrinin tikilməsi, sosial xidmətlərin təşkili, məşğulluğun təmin olunması, sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi, kənd təsərrüfatının bərpası, turizm potensialının reallaşdırılması və ən əsası, təhlükəsiz yaşayış mühitinin yaradılması daxildir.
Başqa sözlə, məqsəd insanları sadəcə doğma torpaqlarına qaytarmaq deyil, onların həmin ərazilərdə layiqli, təhlükəsiz və müasir həyat şəraitində yaşamasını təmin etməkdir.Bu baxımdan Böyük Qayıdış həm sosial siyasət, həm regional inkişaf, həm də milli təhlükəsizlik və iqtisadi strategiya aspektlərini özündə birləşdirən kompleks layihədir.

Köç karvanlarının simvolik mənası

İşğaldan azad edilmiş ərazilərə yola düşən hər bir köç karvanı Azərbaycan cəmiyyətində xüsusi emosional rezonans doğurur. Uzun illər Bakıda, Sumqayıtda, Abşeronda və ölkənin digər bölgələrində yaşayan ailələrin öz doğma kəndlərinə və şəhərlərinə qayıtması bir nəslin həyatında baş vermiş tarixi dönüşdür.

Bu qayıdışın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri insanların vaxtilə yaşadıqları məkanlarda yenidən məskunlaşmasıdır. Məsələn, Zabux kəndinə köçürülən ailələr üçün yenidən tikilmiş evlərin açarlarının təqdim olunması qayıdışın yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi mahiyyət daşıdığını nümayiş etdirir.

Laçın şəhərinə qayıdış da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2023-cü ildə şəhərə ilk köç karvanının yola salınması ilə başlayan proses sonrakı mərhələlərdə davam etdirilib.2026-cı ildə isə qayıdış coğrafiyasının daha da genişlənməsi diqqəti cəlb edir. Dövlət Komitəsinin məlumatlarında Ağdam, Cəbrayılın Şükürbəyli kəndi, Xocavənd, Xocalı, Şuşanın Böyük Qaladərəsi kəndi, Zəngilan və digər yaşayış məntəqələrinə köç karvanlarının çatdığı qeyd olunur.
Bu mənzərə göstərir ki, Böyük Qayıdış mərhələli, planlı və geniş coğrafiyanı əhatə edən prosesdir.

Yeni şəhərlər, yeni kəndlər və müasir həyat

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən quruculuq işlərinin əsas xüsusiyyətlərindən biri müasir şəhərsalma prinsiplərinin tətbiq edilməsidir.Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yenidən qurulan yaşayış məntəqələri yalnız əvvəlki vəziyyətin bərpasını nəzərdə tutmur. Burada müasir məktəblər, tibb müəssisələri, inzibati binalar, ictimai məkanlar, parklar, yollar və digər sosial obyektlər yaradılır.

Bu, "qayıdış" anlayışına yeni məzmun verir. İnsanlar sadəcə keçmişdəki evlərinə deyil, gələcəyə hesablanmış yeni yaşayış məkanlarına qayıdırlar. Füzuli, Ağdam, Laçın, Zəngilan və digər şəhərlərin yenidən qurulması bu baxımdan Azərbaycanın şəhərsalma tarixində xüsusi mərhələ yaradır.

Sosial aspekt: ailələrin yeni həyata uyğunlaşması

Böyük Qayıdışın uğuru yalnız tikilən evlərin və yolların sayı ilə ölçülə bilməz. Əsas göstəricilərdən biri insanların yeni mühitdə sosial və iqtisadi baxımdan davamlı həyat qura bilməsidir. Doğma yurda qayıdan ailələrin işlə təmin olunması, uşaqların məktəbə getməsi, səhiyyə xidmətlərindən istifadə etməsi, sosial xidmətlərin əlçatan olması və sahibkarlıq imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu səbəbdən qayıdış prosesinin növbəti mərhələsi artıq "məskunlaşma"dan "davamlı yaşayış"a keçidi tələb edir.
İnsan doğma kəndinə qayıtdıqdan sonra orada işləməli, təhsil almalı, biznes qurmalı, sosial və mədəni həyatın iştirakçısına çevrilməlidir. Böyük Qayıdışın uzunmüddətli uğuru məhz bu amillərdən asılı olacaq.

İqtisadi inkişaf üçün yeni imkanlar

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun dirçəldilməsi Azərbaycan iqtisadiyyatının regional inkişaf modelinə də yeni imkanlar yaradır.İşğaldan azad edilmiş ərazilərin geniş təbii ehtiyatları, kənd təsərrüfatı potensialı, turizm imkanları, strateji coğrafi mövqeyi və nəqliyyat dəhlizlərinə yaxınlığı gələcəkdə iqtisadi fəallığın artmasına şərait yarada bilər.
Kəndlərin bərpası kənd təsərrüfatının inkişafını, şəhərlərin yenidən qurulması xidmət və ticarət sektorlarının genişlənməsini, turizm obyektlərinin yaradılması isə regionun iqtisadi dövriyyəsinin artmasını stimullaşdıra bilər.
Beləliklə, Böyük Qayıdış sosial layihə olmaqla yanaşı, Azərbaycanın regional iqtisadi inkişaf strategiyasının da mühüm elementinə çevrilir.

Mina təhlükəsi - qayıdışın qarşısındakı ciddi problem

Böyük Qayıdış prosesinin ən mühüm məsələlərindən biri təhlükəsizliyin təmin edilməsidir.İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə mina və partlamamış hərbi sursat təhlükəsi insanların qayıdışına, tikinti-quruculuq işlərinə və iqtisadi fəaliyyətə ciddi təsir göstərən amillərdəndir. Buna görə ərazilərin minalardan təmizlənməsi Böyük Qayıdışın əsas prioritet istiqamətlərindən biri olaraq qalır.

2026-cı ildə də məcburi köçkünlərin köçürülməsindən əvvəl təhlükəsizlik və mina təhlükəsi ilə bağlı maarifləndirmə tədbirlərinin keçirilməsi prosesin mühüm hissəsini təşkil edir.Bu istiqamətdə işlərin davam etdirilməsi yalnız insanların təhlükəsizliyinin təmin olunması baxımından deyil, həm də kənd təsərrüfatı sahələrinin istifadəyə verilməsi, yolların və kommunikasiyaların genişləndirilməsi üçün vacibdir.

Böyük Qayıdış və demoqrafik dirçəliş

Uzunmüddətli perspektivdə Böyük Qayıdış Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun demoqrafik strukturuna da mühüm təsir göstərəcək.Ərazilərə ailələrin qayıtması məktəblərin, uşaq bağçalarının, səhiyyə müəssisələrinin və digər sosial obyektlərin fəaliyyətinin genişlənməsinə səbəb olur. Gənc ailələrin qayıdışı isə regionların gələcək inkişafı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Əgər yeni nəsil doğma torpaqlarda böyüyürsə, həmin ərazilərin sosial və iqtisadi həyatının davamlılığı da daha etibarlı təmin edilir.Bu mənada Böyük Qayıdış yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin məsələsidir.

Tarixi yaddaşın bərpası

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın zəngin tarixi və mədəni irsinin mühüm hissəsidir. Şuşa, Ağdam, Laçın, Kəlbəcər, Zəngilan, Cəbrayıl, Füzuli, Xocalı, Xocavənd və digər yaşayış məntəqələrinin dirçəldilməsi həm də tarixi yaddaşın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.

Mədəniyyət abidələrinin bərpası, tarixi məkanların qorunması, milli memarlıq ənənələrinin yaşadılması və həmin ərazilərdə mədəni həyatın yenidən canlandırılması qayıdışın mənəvi tərəfini tamamlayır.
Beləliklə, bərpa prosesi yalnız fiziki infrastruktura deyil, həm də milli-mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.

Qayıdışın psixoloji və mənəvi ölçüsü

Böyük Qayıdışın rəqəmlərlə ifadə olunmayan daha bir mühüm tərəfi var: insan taleyi.
İllər sonra doğma evinin yerləşdiyi küçəyə qayıdan insan üçün bu hadisə adi köç deyil. Bu, uşaqlıq xatirələrinin, ailə tarixinin, ata-baba yurdunun yenidən canlanmasıdır.

Buna görə də Böyük Qayıdış Azərbaycan cəmiyyətində həm də böyük mənəvi hadisə kimi qəbul edilir. Köç karvanlarının yola salınması zamanı yaşanan sevinc, insanların doğma kəndlərində evlərinin açarlarını alması və yeni həyatlarına başlaması bu prosesin emosional gücünü nümayiş etdirir.

Qarşıdakı əsas vəzifələr

Böyük Qayıdışın qarşıdakı mərhələsində bir neçə əsas istiqamət xüsusi diqqət tələb edir:

Birincisi, yaşayış məntəqələrinin təhlükəsizliyinin tam təmin olunması və mina təmizləmə fəaliyyətinin sürətləndirilməsi.

İkincisi, qayıdan əhalinin dayanıqlı məşğulluğunun təmin edilməsi.

Üçüncüsü, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin yüksək səviyyədə təşkili.

Dördüncüsü, yerli sahibkarlığın və investisiyaların təşviqi.

Beşincisi, kənd təsərrüfatı, turizm və xidmət sektorlarının inkişaf etdirilməsi.

Altıncısı, mədəni irsin qorunması və yeni nəsillərin doğma torpaqların tarixi ilə bağlılığının gücləndirilməsi.
Bu istiqamətlər bir-birindən ayrı deyil. Əksinə, onların hər biri digərini tamamlayır.

Böyük Qayıdışın gələcəyə mesajı

Böyük Qayıdış Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində uzunmüddətli nəticələr doğuracaq proseslərdən biridir. Çünki burada söhbət təkcə yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasından getmir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni sosial-iqtisadi və demoqrafik həyat modelinin formalaşdırılması qarşıya məqsəd qoyulur.
2026-cı ilin gedişatı göstərir ki, qayıdış coğrafiyası mərhələli şəkildə genişlənir. Ağdamdan Cəbrayıla, Xocavənddən Xocalıya, Laçından Zəngilana qədər müxtəlif istiqamətlərdə köç proseslərinin davam etdirilməsi bu siyasətin sistemli xarakter daşıdığını göstərir. Dövlət Komitəsinin məlumatlarında 2026-cı ilin yaz-yay aylarında bir sıra şəhər və kəndlərə ardıcıl köçlərin həyata keçirildiyi görünür.

Son nümunələrdən biri də Ağdərə rayonunun Kolatağ kəndidir. Avqustun 15-də yola salınan köç karvanının kəndə çatdığı və ilk mərhələdə 26 ailənin - 89 nəfərin mənzillərlə təmin edildiyi bildirilib.
Bu faktlar göstərir ki, Böyük Qayıdış artıq gələcəyə hesablanan real və davamlı prosesə çevrilib.

Böyük Qayıdış Azərbaycanın yalnız bu gününü deyil, gələcəyini də formalaşdıran tarixi layihədir.
Bu qayıdışda torpağa dönüşlə yanaşı, həyatın, iqtisadiyyatın, mədəniyyətin və sosial münasibətlərin yenidən bərpası baş verir. Dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin yerində yeni şəhərlərin və kəndlərin salınması, insanların öz evlərinə qayıtması, uşaqların doğma yurdda böyüməsi və iqtisadi fəaliyyətin canlanması Qarabağın yeni tarixinin əsas səhifələrini təşkil edir.

Ən mühüm məqam isə budur ki, Böyük Qayıdış keçmişə qayıdış deyil. Bu, doğma torpaqlarda yeni gələcəyin qurulmasıdır.Bu baxımdan hər bir köç karvanı yalnız bir qrup ailənin yerdəyişməsi deyil, Azərbaycanın tarixi torpaqlarında həyatın yenidən bərpa olunmasının rəmzidir. Hər açılan ev qapısı, hər fəaliyyətə başlayan məktəb, hər salınan yol, hər abadlaşdırılan küçə Böyük Qayıdışın növbəti mərhələsini ifadə edir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda qurulan yeni həyat həm xalqın uzun illər daşıdığı qayıdış arzusunun gerçəkləşməsi, həm də gələcək nəsillər üçün yeni inkişaf məkanının formalaşmasıdır.Böyük Qayıdış - torpağa dönüşdən daha böyük məna daşıyır. Bu, tarixi yaddaşın, milli iradənin və gələcəyə inamın yeni mərhələdə təcəssümüdür.

David Seliverstov
"Magen David Azerbaijan" insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri

Telegramda izləyin