Böyük Qayıdış: doğma torpaqlara dönüş, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun dirçəlişi və yeni həyatın qurulması

Tarixi ədalətin bərpasından milli dirçəlişin yeni mərhələsinə

Azərbaycanın müasir tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyətini yalnız bir dövrün və ya bir nəslin taleyi ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. Böyük Qayıdış məhz belə tarixi proseslərdən biridir. Bu anlayış bu gün artıq sadəcə keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qaytarılması prosesini deyil, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən həyata qaytarılmasını, yeni şəhər və kəndlərin salınmasını, iqtisadi fəallığın bərpasını, sosial-mədəni mühitin formalaşdırılmasını və həmin ərazilərin Azərbaycanın ümumi inkişaf sisteminə tam inteqrasiyasını ifadə edir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra qarşıya qoyulan əsas vəzifələrdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın yenidən qurulması oldu. Çünki uzun illər davam edən işğal nəticəsində şəhərlər, kəndlər, yollar, məktəblər, xəstəxanalar, dini və mədəniyyət abidələri ciddi dağıntılara məruz qalmışdı. Eyni zamanda, geniş ərazilər minalarla çirkləndirilmişdi. Buna görə də qələbədən sonra qarşıda yalnız quruculuq deyil, həm də təhlükəsizliyin təmin olunması, infrastrukturların yenidən yaradılması və əhalinin mərhələli şəkildə köçürülməsi kimi böyük vəzifələr dayanırdı.

Azərbaycan dövləti bu prosesə sistemli yanaşaraq Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramını təsdiq edib. Rəsmi sənədlərdə Böyük Qayıdışın Azərbaycanın 2030-cu ilədək Milli Prioritetlərindən biri olduğu vurğulanır.
Bu faktın özü Böyük Qayıdışın yalnız regional deyil, ölkənin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının mühüm hissəsi olduğunu göstərir.

Qayıdışın arxasında dayanan böyük tarixi həsrət

İllər boyu məcburi köçkün ailələrinin ən böyük arzusu öz doğma torpaqlarına qayıtmaq olub. Onlar yeni yaşayış məkanlarında həyatlarını davam etdirsələr də, doğma kənd, şəhər və ev anlayışı yaddaşlarında daim yaşayıb.
Bu baxımdan Böyük Qayıdışın ən böyük mənası rəqəmlərdən və statistik göstəricilərdən daha genişdir.
Bu, insanların illərlə həsrətində olduqları torpağa qayıtmasıdır.
Bu, ata-baba evlərinin yerləşdiyi küçələrdə yenidən həyatın canlanmasıdır.
Bu, doğma kəndlərdə uşaqların böyüməsi, məktəblərin fəaliyyətə başlaması, yeni ailələrin qurulmasıdır.
Bu, uzun illər məcburi köçkün statusunda yaşayan insanların artıq öz doğma yurdlarında gələcəyə dair planlar qurmasıdır.

Ona görə də hər bir köç karvanının arxasında bütöv bir ailənin, bir nəslin, bəzən isə bir neçə nəslin həyat hekayəsi dayanır.

Böyük Qayıdışın miqyası getdikcə genişlənir

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa-quruculuq işləri geniş vüsət aldıqca qayıdışın coğrafiyası da genişlənir. Ağdam, Füzuli, Zəngilan, Laçın, Cəbrayıl, Xocalı, Xocavənd, Kəlbəcər və digər rayonlarda yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və əhalinin mərhələli şəkildə köçürülməsi həyata keçirilir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində Böyük Qayıdış çərçivəsində minlərlə keçmiş məcburi köçkünün doğma yurdlarına qayıtdığı, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşayış və iqtisadi həyatın canlandığı qeyd edilir. Eyni mənbədə hazırda həmin ərazilərdə 48 mindən çox insanın yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi bildirilir.
Bu göstəricilər prosesin artıq ilkin mərhələdən keçərək daha genişmiqyaslı məskunlaşma mərhələsinə daxil olduğunu göstərir.

Qarabağ yenidən qurulur - amma məqsəd sadəcə əvvəlkini bərpa etmək deyil
Böyük Qayıdışın mühüm xüsusiyyətlərindən biri odur ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri sadəcə keçmişdə mövcud olmuş infrastrukturun mexaniki şəkildə yenidən qurulması ilə məhdudlaşmır.
Burada müasir şəhərsalma prinsipləri tətbiq olunur.

Yeni yaşayış kompleksləri, məktəblər, xəstəxanalar, uşaq bağçaları, idman obyektləri, inzibati binalar, yollar, parklar və ictimai məkanlar yaradılır. Məqsəd insanlara yalnız mənzil vermək deyil, tam sosial həyat üçün zəruri olan mühiti formalaşdırmaqdır.

Rəsmi məlumatlarda da yeni infrastrukturun yaradılması, sosial xidmətlər şəbəkəsinin qurulması, səhiyyə və təhsil xidmətlərinin təmin edilməsi, məşğulluq imkanlarının artırılması və mədəniyyət-idman obyektlərinin bərpası Böyük Qayıdışın əsas istiqamətləri kimi göstərilir.

Bu, çox mühüm məqamdır. Çünki dayanıqlı qayıdış yalnız insanın evlə təmin olunması demək deyil. İnsan həmin ərazidə işləməli, təhsil almalı, səhiyyə xidmətindən yararlanmalı, sosial və mədəni həyatda iştirak etməlidir.

"Evə qayıdış"dan "dayanıqlı məskunlaşma"ya

Böyük Qayıdışın növbəti mərhələsində əsas məsələ qayıdan insanların həmin ərazilərdə uzunmüddətli və dayanıqlı həyatının təmin edilməsidir.Bu isə bir neçə amilin paralel şəkildə inkişafını tələb edir.
Əvvəla, məşğulluq imkanları artırılmalıdır. İkincisi, sahibkarlıq üçün əlverişli mühit formalaşdırılmalıdır. Üçüncüsü, təhsil və səhiyyə xidmətləri daim inkişaf etdirilməlidir. Dördüncüsü, regionda sosial və mədəni həyatın zənginləşdirilməsi təmin olunmalıdır.

Bu baxımdan Böyük Qayıdışın uğurunu gələcəkdə yalnız neçə ailənin köçürüldüyü ilə deyil, həmin ailələrin öz doğma torpaqlarında necə həyat qurduğu ilə qiymətləndirmək daha doğru olacaq.

İqtisadi dirçəliş: Qarabağ yeni iqtisadi məkan kimi

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası Azərbaycanın iqtisadi coğrafiyasına da ciddi dəyişikliklər gətirir.
Uzun illər iqtisadi dövriyyədən kənarda qalmış ərazilərin yenidən iqtisadi sistemə qoşulması yeni istehsal sahələrinin, xidmət sektorlarının, kənd təsərrüfatı müəssisələrinin, turizm obyektlərinin və digər biznes istiqamətlərinin inkişafına imkan yaradır.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə sahibkarlığın stimullaşdırılması, investisiyaların təşviqi, güzəşt və imtiyazların tətbiqi istiqamətində tədbirlər görülür. Rəsmi məlumatlara görə, sənaye və ixtisaslaşmış istehsal zonalarının yaradılması da regionun iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına xidmət edir.

Bu prosesin strateji əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Qarabağ yalnız dövlət investisiyaları hesabına bərpa olunan region kimi qalmamalıdır. Uzunmüddətli perspektivdə özəl sektorun, sahibkarlığın və investisiyaların artması regionun iqtisadi dayanıqlığını təmin etməlidir.

Ağdam nümunəsi: şəhərdən iqtisadi mərkəzə

Ağdam Böyük Qayıdışın miqyasını göstərən ən mühüm nümunələrdən biridir.
Bir vaxtlar geniş dağıntılara məruz qalmış şəhərin yenidən qurulması yalnız yaşayış məhəllələrinin salınması ilə məhdudlaşmır. Burada sənaye, xidmət, mədəniyyət, təhsil və digər istiqamətlərin paralel inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur.

Rəsmi məlumatlarda Ağdam Sənaye Parkında müxtəlif təyinatlı müəssisələrin fəaliyyətə başladığı, Ağdam şəhərində yeni yaşayış komplekslərinin istifadəyə verildiyi qeyd olunur.Bu, Böyük Qayıdışın iqtisadi məzmununu aydın göstərir: məqsəd şəhəri yalnız yenidən tikmək deyil, onu işləyən, istehsal edən, xidmət göstərən və öz sosial-iqtisadi həyatına malik şəhərə çevirməkdir.

Laçın və Kəlbəcər: təbiət, turizm və yeni inkişaf imkanları

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun hər bir rayonunun özünəməxsus inkişaf potensialı var.
Laçın və Kəlbəcər kimi dağlıq ərazilər təbii ehtiyatları, mineral suları, turizm imkanları, yaylaq təsərrüfatı və zəngin təbiəti ilə fərqlənir.Kəlbəcərdə "yaşıl enerji" istiqamətində layihələrin həyata keçirilməsi də regionun gələcək inkişaf modelinin xüsusiyyətlərindən xəbər verir. Rəsmi məlumatlara görə, rayonda bir sıra kiçik su elektrik stansiyaları istismara verilib.Belə layihələr Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yalnız yaşayış məkanı deyil, həm də müasir enerji, turizm və iqtisadi fəaliyyət məkanı kimi formalaşdırılmasına xidmət edə bilər.

Zəngilan və Cəbrayıl: nəqliyyat və regional bağlantılar

Zəngilan və Cəbrayılın inkişafında onların coğrafi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu ərazilərin nəqliyyat infrastrukturu ilə təmin edilməsi regionun Azərbaycanın digər bölgələri və beynəlxalq nəqliyyat şəbəkələri ilə əlaqələrini gücləndirir.

Böyük Qayıdış proqramının əsas istiqamətlərindən biri də nəqliyyat-kommunikasiya infrastrukturunun bərpasıdır. Dövlət Proqramında yolların, kommunikasiyaların və digər infrastrukturun yaradılması regionların iqtisadi dövriyyəyə inteqrasiyasının vacib şərti kimi müəyyənləşdirilib.Nəqliyyat imkanlarının genişlənməsi gələcəkdə həm əhalinin hərəkətliliyini, həm də sahibkarlıq və turizm fəaliyyətini stimullaşdıra bilər.

Füzuli: yeni şəhər modelinin nümunəsi

Füzulidə aparılan quruculuq işləri də Böyük Qayıdışın sistemli xarakterini nümayiş etdirir.
Yeni yaşayış məhəllələri ilə yanaşı, məktəblər, uşaq bağçaları, idman və inzibati obyektlərin yaradılması şəhərin kompleks şəkildə qurulduğunu göstərir.

Füzulinin beynəlxalq hava limanının istifadəyə verilməsi isə şəhərin nəqliyyat əlçatanlığını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.
Beləliklə, yeni Füzuli yalnız yaşayış məntəqəsi kimi deyil, regionun sosial-iqtisadi həyatında mühüm rol oynaya biləcək şəhər kimi formalaşır.

İnsan kapitalı Böyük Qayıdışın əsas dayağıdır

Qarabağın gələcəyi yalnız binalardan və yollardan ibarət deyil. Əsl inkişafın əsasını insan kapitalı təşkil edir.
Bu baxımdan təhsil məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ Universitetinin yaradılması regionda yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanması və insan kapitalının formalaşdırılması baxımından strateji addımlardan biridir. Universitetin yaradılması Böyük Qayıdış proqramının məqsədləri ilə əlaqələndirilir və müasir standartlara, yüksək texnologiyalara əsaslanan inkişaf üçün kadr təminatına xidmət edir.

Gələcəkdə Qarabağda böyüyən gənclərin öz regionlarında təhsil alması, işləməsi və yaşaması həmin ərazilərin sosial-iqtisadi dayanıqlığının əsas təminatlarından birinə çevrilə bilər.

Gənclər Böyük Qayıdışın gələcəyidir

Qayıdış prosesinin ən mühüm nəticələrindən biri yeni nəsillərin doğma torpaqlarda böyüməsidir.
Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşayan ailələrin övladları artıq öz ata-baba yurdlarında məktəbə gedə, idmanla məşğul ola, universitetdə təhsil ala və gələcək karyeralarını həmin regionla bağlaya bilərlər.
Bu, demoqrafik baxımdan da mühüm nəticədir.

Çünki hər hansı ərazinin uzunmüddətli inkişafı üçün orada yalnız əhali sayının artması kifayət deyil. Gənc və fəal əhalinin mövcudluğu, ailələrin qurulması, yeni müəssisələrin yaradılması və insan kapitalının inkişafı lazımdır.
Böyük Qayıdışın gələcək uğuru məhz bu yeni nəsilin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun inkişafında fəal iştirakından asılı olacaq.

Mina təhlükəsi - qayıdışın ən ciddi çağırışlarından biri

Böyük Qayıdış prosesinin qarşısında dayanan ən mürəkkəb problemlərdən biri mina və partlamamış hərbi sursat təhlükəsidir.İşğaldan azad edilmiş ərazilərin böyük hissəsində təhlükəsizliyin tam təmin olunması üçün mina təmizləmə işlərinin aparılması zəruridir. Dövlət Proqramında da ərazilərin minalardan təmizlənməsi yaşayışın və iqtisadi fəaliyyətin bərpasının əsas şərtlərindən biri kimi nəzərdə tutulur.

Mina təhlükəsinin aradan qaldırılması həm insanların həyatının qorunması, həm də kənd təsərrüfatı torpaqlarının, tikinti sahələrinin və nəqliyyat marşrutlarının istifadəyə verilməsi baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bu səbəbdən mina təmizləmə prosesi Böyük Qayıdışın ayrılmaz və uzunmüddətli istiqamətlərindən biri olaraq qalır.

Mədəni irsin bərpası - tarixin yenidən danışması

Böyük Qayıdışın başqa bir mühüm istiqaməti tarixi-mədəni irsin bərpasıdır.
Qarabağ Azərbaycan mədəniyyətinin mühüm mərkəzlərindən biridir. Şuşanın musiqi və poeziya ənənələri, Ağdamın muğam irsi, Qarabağın qədim dini və memarlıq abidələri milli mədəniyyətimizin ayrılmaz hissəsidir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə dini və mədəni abidələrin bərpası bu baxımdan yalnız tikinti layihəsi deyil, milli yaddaşın bərpasıdır.

Ağdam Cümə məscidinin və digər tarixi-dini abidələrin bərpası, Ağdam Muğam Mərkəzinin yaradılması bu siyasətin mühüm nümunələrindəndir.Tarixi abidələrin qorunması həm də gələcək nəsillərə mühüm mesaj verir: Qarabağın yeni inkişafı onun tarixi kimliyinin qorunması ilə paralel aparılır.

"Yaşıl Qarabağ" ideyası

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulmasında müasir ekoloji yanaşmaların tətbiqi də xüsusi diqqət çəkir.
Enerji səmərəliliyi, bərpaolunan enerji mənbələri, yaşıllıqların artırılması, müasir su və tullantı sistemlərinin yaradılması gələcək şəhər və kəndlərin həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərəcək.

Regionun "yaşıl enerji" zonasına çevrilməsi istiqamətində həyata keçirilən layihələr Qarabağın gələcək inkişafının yalnız ənənəvi iqtisadi model üzərində qurulmadığını göstərir.Bu yanaşma Qarabağın həm yaşayış, həm turizm, həm də investisiya baxımından cəlbediciliyini artıra bilər.

Böyük Qayıdış və Azərbaycanın iqtisadi gələcəyi

Böyük Qayıdışın təsirləri yalnız Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla məhdudlaşmayacaq.
Regionların inkişafı ölkə iqtisadiyyatında yeni istehsal və xidmət imkanlarının yaranmasına, daxili turizmin genişlənməsinə, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalının artmasına və yeni nəqliyyat imkanlarının formalaşmasına səbəb ola bilər.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi Azərbaycanın regional inkişafında yeni balans yarada bilər.Bu mənada Böyük Qayıdış həm də ölkənin iqtisadi potensialının genişləndirilməsi layihəsidir.

Qarşıdakı mərhələ: II Dövlət Proqramına doğru

Böyük Qayıdışın miqyası genişləndikcə prosesin növbəti mərhələsi üçün yeni strategiyanın hazırlanması zərurəti də gündəmə gəlib.Azərbaycan Prezidentinin 30 may 2025-ci il tarixli sərəncamı ilə 2027-2030-cu illər üçün sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyasının və Böyük Qayıdışa dair II Dövlət Proqramının hazırlanması qərara alınıb. Sənəddə qayıdışın davamlılığının, dayanıqlı məskunlaşmanın və məşğulluğun təmin edilməsi qarşıdakı mərhələnin əsas istiqamətləri sırasında göstərilir.Bu, olduqca mühüm mərhələdir.Çünki Böyük Qayıdış artıq yalnız "qayıtmaq" mərhələsi deyil. İndi əsas məsələ həmin ərazilərdə uzunmüddətli və dayanıqlı həyatın qurulmasıdır.

Qarabağın gələcəyinə investisiya

Qarabağ və Şərqi Zəngəzura qoyulan sərmayəni yalnız tikinti xərcləri kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
Bu sərmayə gələcək nəsillərə yönəlmiş strateji investisiyadır.Tikilən məktəb gələcəkdə minlərlə şagirdin təhsil aldığı məkana çevriləcək.Bu gün salınan yol gələcəkdə yeni iqtisadi əlaqələrin əsasını təşkil edəcək. Yaradılan sənaye müəssisəsi sabah yüzlərlə insan üçün iş yeri yaradacaq, bərpa olunan tarixi abidə gələcək nəsillərin milli yaddaşına xidmət edəcək.Bu gün salınan park və yaşayış kompleksi isə gələcək şəhər həyatının əsas hissəsinə çevriləcək.Deməli, Böyük Qayıdışın real nəticələri yalnız bu gün deyil, qarşıdakı onilliklər ərzində daha aydın görünəcək.

Böyük Qayıdışın sosial-siyasi əhəmiyyəti

Böyük Qayıdış Azərbaycan cəmiyyətində həm də böyük mənəvi-siyasi əhəmiyyət daşıyır.
Bu proses uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşayan insanların öz torpaqlarında təhlükəsiz və layiqli həyat qurmaq imkanının bərpasıdır.

Eyni zamanda, dövlətin sosial siyasətinin mühüm istiqamətidir.Dövlət proqramının məqsədlərində dayanıqlı məskunlaşma, məşğulluq, sosial xidmətlərin yaradılması və iqtisadi fəaliyyətin bərpasının bir-biri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdə tutulması təsadüfi deyil.Bu, Böyük Qayıdışın kompleks dövlət siyasəti olduğunu göstərir.Nəticə: qayıdışdan dirçəlişəBöyük Qayıdış Azərbaycan tarixinin yeni səhifəsidir.

Bu səhifənin bir tərəfində illərlə doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanların taleyi dayanırsa, digər tərəfində həmin torpaqlarda yeni şəhərlərin, kəndlərin, məktəblərin, xəstəxanaların, müəssisələrin və sosial həyatın qurulması dayanır.Bu proses keçmişlə gələcəyin bir növ qovuşmasıdır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yenidən qurulan hər bir kənd, salınan hər bir küçə, istifadəyə verilən hər bir məktəb, fəaliyyətə başlayan hər bir müəssisə Böyük Qayıdışın ayrı-ayrı elementləridir.Ən başlıcası isə odur ki, doğma torpaqlar artıq yalnız xatirələrdə deyil, real həyatda yenidən canlanır.Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa-quruculuq işləri ilə yanaşı, iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi, sosial infrastrukturun yaradılması və əhalinin dayanıqlı məskunlaşması istiqamətində kompleks tədbirlər həyata keçirilir.

Bu mənada Böyük Qayıdış yalnız torpağa qayıdış deyil - həyata qayıdışdır.
Bu, yalnız evlərin bərpası deyil - ailələrin gələcəyinin bərpasıdır.
Bu, yalnız şəhərlərin yenidən qurulması deyil - iqtisadi və sosial həyatın yenidən yaradılmasıdır.
Bu, yalnız keçmişin izlərinin silinməsi deyil - gələcəyə hesablanmış yeni inkişaf modelinin formalaşdırılmasıdır.
Və ən əsası, Böyük Qayıdış doğma torpaqlarda yeni həyatın başlanğıcıdır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda qurulan hər yeni ev, açılan hər yeni məktəb, fəaliyyətə başlayan hər müəssisə və doğma yurduna qayıdan hər ailə bu böyük tarixi prosesin canlı göstəricisidir.

Böyük Qayıdış - Azərbaycanın tarixi torpaqlarında həyatın yenidən doğulması, milli iradənin və gələcəyə inamın təcəssümüdür.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin