Qərb mediasının Azərbaycanla bağlı qərəzli yanaşması: faktların yerini siyasi manipulyasiya tutur

İnformasiya müharibəsinin yeni dalğası: ayrı-ayrı hadisələr necə siyasi narrativə çevrilir?
Müasir dünyada informasiya artıq yalnız cəmiyyətin məlumatlandırılması vasitəsi deyil, eyni zamanda dövlətlərarası münasibətlərə, ictimai rəyə və ölkələrin beynəlxalq imicinə təsir göstərən mühüm amillərdən biridir. Bu baxımdan medianın hadisələri necə təqdim etməsi, hansı mənbələrə istinad etməsi və faktla şərh arasındakı sərhədi qoruyub-qorumaması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Son dövrlərdə Azərbaycana münasibətdə bəzi Qərb media resurslarının fəaliyyətində müşahidə olunan yanaşmalar bu baxımdan ciddi müzakirələrə səbəb olur. Ayrı-ayrı hadisələrin faktoloji mahiyyətindən daha çox siyasi kontekst üzərindən təqdim edilməsi, təsdiqlənməmiş ehtimalların ön plana çəkilməsi və Azərbaycanın mövqeyinə kifayət qədər yer verilməməsi obyektiv jurnalistika prinsipləri ilə bağlı suallar yaradır.

Bu tendensiyanın son nümunələrindən biri sentyabrın 2-də Goranboy rayonunun Nizami kəndi yaxınlığında baş vermiş yanğınla bağlı yayılan məlumatlardır.Polşada fəaliyyət göstərən "Nexta" kanalının hadisə ilə bağlı yaydığı material Azərbaycan tərəfinin ciddi etirazına səbəb olub. Azərbaycan Medianın İnkişafı Agentliyinin açıqlamasında sözügedən məlumatın subyektiv mülahizələrə əsaslandığı, hadisəni dövlətlərarası siyasi münasibətlər fonunda təqdim etməyə çalışdığı və ictimai rəyi çaşdırmağa yönəldiyi bildirilib.

Faktın yerini ehtimal tutanda...

Jurnalistikanın fundamental prinsipi faktların mümkün qədər dəqiq və yoxlanılmış şəkildə təqdim edilməsidir. Xüsusilə fövqəladə hadisələr zamanı bu prinsip daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki hadisənin səbəbləri araşdırılmadan müxtəlif siyasi ehtimalların irəli sürülməsi cəmiyyətin hadisə barədə obyektiv təsəvvür formalaşdırmasına mane ola bilər.

Media resursunun hadisəni işıqlandırması təbii və legitimdir. Lakin xəbər ilə siyasi şərh arasındakı sərhəd qorunmalıdır. Əks halda, oxucu və ya izləyici hadisənin real mahiyyəti ilə onun media tərəfindən yaradılmış interpretasiyası arasında fərq qoymaqda çətinlik çəkə bilər.Azərbaycanla bağlı bəzi materiallarda da məhz bu problemin müşahidə edildiyi bildirilir. Hadisənin özü ikinci plana keçir, onun ətrafında siyasi versiyalar, fərziyyələr və müxtəlif yozumlar ön plana çəkilir.Bu isə artıq sadəcə informasiya vermək deyil, müəyyən narrativ formalaşdırmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.

Tənqid başqa, qərəz başqa

Burada mühüm bir məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır: Azərbaycanın xarici media tərəfindən tənqid olunması özü-özlüyündə problem deyil.İstənilən demokratik cəmiyyətdə media hakimiyyətin və dövlət siyasətinin fəaliyyətini tənqid edə, suallar qaldıra, araşdırmalar apara bilər. Azərbaycan da beynəlxalq medianın tənqidindən kənarda qala bilməz.
Lakin tənqid faktlara söykənməli, qarşı tərəfin mövqeyi təqdim edilməli və iddialar konkret sübutlarla əsaslandırılmalıdır.

Əgər bir hadisə ilə bağlı faktlar hələ araşdırılırsa, ehtimalı fakt kimi təqdim etmək jurnalistikanın obyektivlik prinsipinə ziddir. Əgər hadisə ilə bağlı rəsmi qurumların açıqlaması mövcuddursa, həmin mövqenin tamamilə nəzərdən kənarda saxlanılması da informasiya balansına xələl gətirə bilər.
Məhz buna görə Azərbaycanla bağlı media materiallarının qiymətləndirilməsində "tənqid" və "qərəz" anlayışlarını bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Azərbaycan ətrafında informasiya mübarizəsi

Azərbaycan son illərdə regionda baş verən geosiyasi proseslərin əsas iştirakçılarından birinə çevrilib. Qarabağ münaqişəsinin başa çatması, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələnin formalaşması, regional kommunikasiyaların açılması, enerji və nəqliyyat layihələri ölkənin beynəlxalq diqqət mərkəzində qalmasına səbəb olur.
Belə bir şəraitdə Azərbaycan haqqında yayılan informasiyanın yalnız daxili auditoriyaya deyil, beynəlxalq ictimaiyyətə də təsir etdiyini nəzərə almaq lazımdır.

Bəzən ayrı-ayrı hadisələrdən istifadə etməklə daha geniş siyasi təsəvvür yaradılmasına cəhd edilir. Hadisə konkret olsa da, onun təqdimatı daha böyük siyasi narrativin tərkib hissəsinə çevrilir. Bu zaman auditoriya hadisənin özündən çox, hadisəyə verilmiş siyasi izahla qarşılaşır.Bu isə informasiya məkanında manipulyasiya riskini artırır.

"Qərb mediası" anlayışına münasibətdə də obyektivlik vacibdir

Bununla yanaşı, bütün Qərb mediasını vahid mövqe ilə xarakterizə etmək də doğru olmaz. Qərb ölkələrində fəaliyyət göstərən media qurumları arasında Azərbaycanın mövqeyinə obyektiv yanaşan, müxtəlif tərəflərin fikirlərini təqdim edən və fakt yoxlamasına əsaslanan çoxsaylı jurnalistlər də var.

Ona görə də söhbət bütövlükdə Qərb mediasını hədəfə almaqdan deyil, konkret media resurslarının konkret materiallarında müşahidə olunan yanaşmaların təhlilindən getməlidir.Bu yanaşma daha sağlam və əsaslandırılmış mövqe ortaya qoyur. Çünki informasiya mübarizəsində emosional ittihamlardan daha çox faktların ortaya qoyulması effektivdir.

Azərbaycanın cavabı necə olmalıdır?

Belə hallarda Azərbaycanın ən güclü cavabı daha çox və daha keyfiyyətli informasiya verməkdir.
Rəsmi qurumların operativ açıqlamaları, xarici jurnalistlərin məlumat mənbələrinə çıxışının genişləndirilməsi, beynəlxalq media ilə peşəkar kommunikasiya və Azərbaycan həqiqətlərinin xarici dillərdə daha geniş təqdim olunması informasiya mühitində ölkənin mövqeyini gücləndirə bilər.Eyni zamanda, beynəlxalq mediada Azərbaycanla bağlı yayılan məlumatların sistemli şəkildə monitorinq edilməsi, yanlış və manipulyativ məlumatlar olduqda faktlarla cavablandırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İnformasiya qarşıdurmasında emosiyalar deyil, sübutlar daha güclü arqumentdir.Əsas məsələ - ictimaiyyətin doğru məlumat almaq hüququdurGoranboy hadisəsi ətrafında yaranmış müzakirələr bir daha göstərir ki, müasir informasiya məkanında xəbərin necə təqdim edilməsi ən azı xəbərin özü qədər əhəmiyyətlidir.
Media cəmiyyətə yalnız hadisəni çatdırmır, həm də həmin hadisənin necə başa düşülməsinə təsir edir. Buna görə də jurnalist məsuliyyəti faktların seçilməsi, mənbələrin düzgün göstərilməsi və müxtəlif mövqelərin balanslı təqdim olunmasını tələb edir.

Azərbaycanla bağlı materiallarda bu prinsiplərin pozulduğu hallara qarşı etiraz etmək ölkənin tənqidə qapalı olması anlamına gəlmir. Əksinə, bu, informasiya məkanında obyektivlik və peşəkarlıq tələbinin irəli sürülməsidir.
Bu gün əsas mübarizə yalnız yanlış məlumatla deyil, yanlış təsəvvürün formalaşdırılması ilə də aparılır. Azərbaycan haqqında beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edilən hər bir məlumatın faktlara, yoxlanılmış mənbələrə və obyektiv jurnalistika prinsiplərinə əsaslanması vacibdir.

Nəticə etibarilə, istər Qərbdə, istər Şərqdə, istərsə də dünyanın istənilən yerində media üçün dəyişməz prinsip eyni olmalıdır: fakt fakt olaraq qalmalı, ehtimal fakt kimi təqdim edilməməli, siyasi mövqe jurnalistikanın obyektivliyini əvəz etməməlidir. Azərbaycanla bağlı informasiya mühitində də məhz bu standartların qorunması həm media qurumlarının, həm də cəmiyyətin maraqlarına xidmət edir.

David Seliverstov
"Magen David Azerbaijan" insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri

Telegramda izləyin