Lokal xarakterli antiterror tədbirləri: Qarabağda suverenliyin bərpasının siyasi və tarixi nəticələri

2023-cü il sentyabrın 19-20-də Qarabağ iqtisadi rayonunda keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri Azərbaycanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Bu hadisə 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra yaranmış hərbi-siyasi reallığın məntiqi davamı olmaqla yanaşı, Azərbaycan dövlətinin Qarabağ üzərində suverenliyinin faktiki və institusional baxımdan bərpası prosesində həlledici mərhələ oldu.
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, tədbirlər sentyabrın 19-da başlayıb və sentyabrın 20-də saat 13:00-da dayandırılması barədə razılıq əldə olunub. Nazirlik həmin dövrdə əsas hədəflərin legitim hərbi obyektlər və hərbi infrastruktur olduğunu, mülki əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün xəbərdarlıqlar və humanitar tədbirlərin həyata keçirildiyini açıqlamışdı.

Bu hadisəni yalnız qısa müddətli hərbi əməliyyat kimi qiymətləndirmək onun siyasi əhəmiyyətini məhdudlaşdırar. Əslində, sentyabr hadisələri 30 ildən artıq davam edən Qarabağ münaqişəsinin bir mərhələsinin başa çatması və yeni siyasi reallığın formalaşması demək idi.

2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycanın nəzarətinə keçən ərazilər genişlənsə də, Qarabağın bir hissəsində silahlı erməni birləşmələrinin mövcudluğu və separatçı idarəetmə strukturlarının fəaliyyət göstərməsi məsələsi qalmaqda idi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatdan sonra yaranmış vəziyyət də uzun müddət tam sabitləşməmişdi. Azərbaycan baxımından əsas məsələ ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində vahid dövlət hakimiyyətinin təmin edilməsi idi.

Sentyabrın 19-da başlayan tədbirlərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların lokal xarakter daşıması idi. Azərbaycan tərəfi tədbirlərin məqsədini Qarabağ iqtisadi rayonunda konstitusiya quruluşunun bərpası və qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi ilə əlaqələndirirdi. Nəticədə sentyabrın 20-də atəşin dayandırılması barədə razılaşma əldə edildi. Razılaşmanın şərtlərinə Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin və qanunsuz silahlı dəstələrin silahı yerə qoyması, hərbi mövqelərdən çıxması, silah-sursat və ağır texnikanın təhvil verilməsi daxil idi.
Burada ayrıca diqqət çəkən məqam əməliyyatın müddətidir. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin sonrakı materiallarında tədbirlərin 23 saat 43 dəqiqə davam etdiyi bildirilir. Bu müddətin qısa olması Azərbaycan ordusunun hərbi üstünlüyünün miqyasını göstərən amillərdən biri kimi təqdim edilir.

Lakin hadisələrin əhəmiyyəti yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmadı. Sentyabr hadisələri regiondakı siyasi balansı da ciddi şəkildə dəyişdirdi. Qarabağdakı separatçı idarəetmə strukturunun faktiki fəaliyyət imkanları aradan qalxdı və Azərbaycan dövlətinin ərazi üzərində idarəetməsinin qarşısında əvvəlki əsas maneələrdən biri aradan götürüldü.
Bu baxımdan 2023-cü ilin sentyabr hadisələrini 2020-ci il müharibəsindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. 2020-ci il müharibəsi ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin hərbi yolla bərpasını təmin etmişdisə, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri Qarabağda qalan silahlı və separatçı strukturun aradan qaldırılması ilə həmin prosesin başqa mərhələsini tamamladı.
Hadisələrin humanitar aspekti isə ayrıca qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi əməliyyatın ilk günündə mülki əhalinin hərbi obyektlərdən uzaq durmasına dair xəbərdarlıqlar edildiyini, qadınların, uşaqların, yaşlıların və digər həssas qrupların qorunması üçün tədbirlər görüləcəyini və təhlükəli ərazilərdən təxliyə imkanlarının yaradıldığını bildirmişdi.

Eyni zamanda, belə hadisələrin qiymətləndirilməsində yalnız bir tərəfin rəsmi mövqeyi ilə kifayətlənmək düzgün deyil. 2023-cü ilin sentyabr hadisələri beynəlxalq səviyyədə də ciddi narahatlıq və müzakirələrə səbəb oldu. Məsələn, Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Şarl Mişel 20 sentyabrda Azərbaycan Prezidenti ilə telefon danışığında regiondakı vəziyyətdən narahatlığını ifadə etmişdi.

Bu məqam göstərir ki, Qarabağ məsələsinin hərbi mərhələsinin başa çatması avtomatik olaraq bütün siyasi və humanitar sualların yox olması anlamına gəlmirdi. Əksinə, yeni mərhələdə əsas məsələ suverenliyin bərpasından sonra davamlı sülhün, təhlükəsizliyin, hüquqi idarəetmənin və regionda yaşayan insanların gələcəyinin necə təşkil olunacağı idi.

Sentyabr hadisələrinin daha geniş geosiyasi nəticələrindən biri də Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əvvəlki status-kvonun dəyişməsi oldu. Qarabağ məsələsində separatçı idarəetmə modelinin mövcudluğu artıq əvvəlki formada davam etmədi. Beləliklə, sonrakı danışıqların əsas predmetlərindən biri dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və sülh sazişinin hazırlanması istiqamətinə keçdi.
Digər tərəfdən, hadisələr Azərbaycanın daxili siyasi və ictimai həyatında da mühüm rezonans yaratdı. Qarabağda dövlət bayrağının qaldırılması və Azərbaycan dövlət qurumlarının fəaliyyətinin bərpası dövlətçilik baxımından simvolik əhəmiyyət daşıyan hadisələrə çevrildi. Xüsusilə Xocalı və Əsgəran kimi ərazilərdə Azərbaycan bayrağının qaldırılması uzun illər davam edən münaqişənin nəticələri baxımından böyük simvolik məna kəsb etdi.

Bundan sonrakı mərhələdə əsas məsələ hərbi qələbənin sülh və quruculuq nəticəsinə çevrilməsi idi. Ərazilərin minalardan təmizlənməsi, infrastrukturun qurulması, yaşayış məntəqələrinin bərpası və əhalinin geri qayıdışı bu prosesin əsas istiqamətlərinə çevrildi. Müdafiə Nazirliyi də antiterror tədbirlərindən dərhal sonra ərazinin mina və partlamamış döyüş sursatlarından təmizlənməsi istiqamətində fəaliyyətlərin başladığını açıqlamışdı.

Nəticə etibarilə, 19-20 sentyabr 2023-cü il lokal xarakterli antiterror tədbirləri Qarabağ münaqişəsinin hərbi-siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Hadisələrin Azərbaycan tərəfindən izahında əsas məqsəd konstitusiya quruluşunun və suverenliyin bərpası idi; əməliyyatın nəticəsi isə Qarabağda əvvəlki separatçı idarəetmə modelinin sona çatması və Azərbaycan dövlətinin bölgədə tam idarəetmə imkanının yaranması oldu.

Bu hadisələrin uzunmüddətli tarixi əhəmiyyəti isə yalnız hərbi nəticələrlə deyil, ondan sonrakı proseslərlə ölçülür. Suverenliyin bərpası siyasi baxımdan mühüm nəticə olsa da, onun davamlı nəticəyə çevrilməsi üçün hüquqi idarəetmənin, təhlükəsizliyin, sosial-iqtisadi inkişafın və regionda davamlı sülhün təmin olunması əsas şərtlər olaraq qalır.

Beləliklə, 2023-cü ilin sentyabrı Qarabağ tarixində bir mərhələnin sonu, digərinin başlanğıcı oldu: münaqişənin hərbi mərhələsinin ardınca dövlət idarəçiliyi, bərpa, reinteqrasiya və regional sülh gündəliyi ön plana çıxdı. Bu baxımdan lokal xarakterli antiterror tədbirləri yalnız 23 saat 43 dəqiqəlik hərbi əməliyyat deyil, Azərbaycan dövlətinin Qarabağdakı suverenliyinin praktiki şəkildə bərpasına gətirib çıxaran daha geniş tarixi prosesin mühüm mərhələsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Müşfiq Cəfərov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin