Qarabağda separatizmin sonu: 23 saatlıq antiterror tədbirindən Şahramanyanın "özünü buraxma" fərmanına qədər

2023-cü ilin sentyabrı Qarabağ münaqişəsinin üç onillik tarixində ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi yadda qaldı. Sentyabrın 19-da başlayan lokal xarakterli antiterror tədbirləri cəmi bir sutkadan az müddətdə yeni hərbi-siyasi reallıq yaratdı. Sentyabrın 20-də separatçı silahlı birləşmələrin atəşin dayandırılması və tərksilah olunması ilə bağlı razılaşması isə Qarabağda illər boyu mövcud olmuş paralel idarəçilik sisteminin faktiki sonunu gətirdi.

Lakin proses bununla bitmədi. Sentyabrın 28-də həmin separatçı qurumun rəhbəri Samvel Şahramanyanın imzaladığı sənəd artıq baş vermiş siyasi dəyişikliklərin özünəməxsus etirafı oldu. Sənəddə separatçı qurumun bütün dövlət strukturlarının və onlara bağlı təşkilatların 2024-cü il yanvarın 1-dək buraxılması, "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın mövcudluğuna son qoyulması nəzərdə tutulurdu.

Bu iki tarix - 19 sentyabr və 28 sentyabr - bir-birindən cəmi doqquz gün məsafədə olsa da, əslində Qarabağ tarixində bütöv bir dövrün bağlanmasını ifadə edirdi.

Qarabağda separatçı idarəçilik birdən-birə yaranmamışdı. 1980-ci illərin sonlarından başlayan qarşıdurma 1990-cı illərin əvvəllərində müharibəyə çevrilmiş, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin böyük hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdi. Azərbaycan yüz minlərlə vətəndaşının məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsi ilə üzləşmişdi.

1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyü prinsipini və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələbini təsdiqləmişdi. Buna baxmayaraq, uzun illər ərzində siyasi danışıqlar real status-kvonu dəyişə bilmədi.

Qarabağda yaradılmış separatçı qurum beynəlxalq səviyyədə Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən qanunsuz struktur kimi qəbul edilirdi. Heç bir BMT üzvü dövlət həmin qurumu müstəqil dövlət kimi tanımadı. Bununla belə, faktiki olaraq bölgədə öz inzibati strukturlarını, silahlı qüvvələrini və siyasi institutlarını formalaşdırmışdı.
Məhz bu ziddiyyət Qarabağ probleminin ən mürəkkəb tərəflərindən biri idi: hüquqi baxımdan Azərbaycan ərazisi hesab olunan bölgədə faktiki olaraq Azərbaycanın konstitusion sistemindən kənar idarəçilik mövcud idi.
2020-ci il bu status-kvonun dəyişdirilməsi üçün həlledici mərhələ oldu. 44 günlük müharibədən sonra Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsinə nəzarəti bərpa etdi. 10 noyabr 2020-ci il bəyanatı ilə hərbi əməliyyatlar dayandırıldı və bölgədə yeni təhlükəsizlik arxitekturası formalaşdı.

Lakin 2020-ci ildən sonra Qarabağ məsələsi tam bağlanmadı. Qarabağın bir hissəsində separatçı idarəçilik davam edir, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının bölgədə mövcudluğu ilə bağlı Azərbaycan tərəfindən iddialar səsləndirilirdi. Azərbaycan hakimiyyəti dəfələrlə bəyan edirdi ki, ölkənin ərazisində silahlı separatçı strukturun qalması qəbuledilməzdir.

Beləliklə, 2020-ci ildən sonra münaqişənin əsas suallarından biri dəyişdi. Əvvəlki mərhələdə söhbət işğal edilmiş ərazilərin azad edilməsindən gedirdisə, yeni mərhələdə Qarabağda Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpası məsələsi ön plana çıxdı.

2023-cü ilin əvvəllərində vəziyyət daha da mürəkkəbləşdi. Laçın yolu ətrafında yaranmış qarşıdurma, humanitar vəziyyətlə bağlı qarşılıqlı ittihamlar və Qarabağdakı separatçı strukturun siyasi fəallığı Bakı ilə Xankəndi arasındakı münasibətləri gərginləşdirdi.

Azərbaycan isə Qarabağ ermənilərinin reinteqrasiyası üçün müxtəlif mexanizmlər təklif etdiyini bildirirdi. Bakı açıq şəkildə vurğulayırdı ki, bölgədə yaşayan ermənilər Azərbaycan vətəndaşları kimi ölkənin Konstitusiyası və qanunları çərçivəsində yaşaya bilərlər.

Ancaq separatçı struktur öz siyasi fəaliyyətini davam etdirirdi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən qondarma "prezident seçkiləri" də bunun göstəricilərindən biri oldu. Azərbaycan həmin seçkiləri qanunsuz və ölkənin suverenliyinə qarşı yönəlmiş addım kimi qiymətləndirdi.

Bu siyasi gərginlik sentyabrın 19-da hərbi mərhələyə keçdi.Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Qarabağda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldığını elan etdi. Rəsmi Bakı tədbirlərin məqsədini qanunsuz silahlı birləşmələrin zərərsizləşdirilməsi, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilməsi və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpası kimi açıqladı.

Burada "lokal" sözünün siyasi və hərbi baxımdan xüsusi əhəmiyyəti vardı. Azərbaycan əməliyyatın Ermənistan ərazisinə yönəlmədiyini, yalnız Qarabağdakı qanunsuz silahlı strukturlara qarşı keçirildiyini bildirirdi.
Hadisələrin inkişaf tempi isə gözləniləndən daha sürətli oldu.

Sentyabrın 20-də separatçı qüvvələr atəşin dayandırılması barədə razılaşmanı qəbul etdi. Bundan sonra silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi və Azərbaycan nümayəndələri ilə Qarabağ ermənilərinin nümayəndələri arasında görüşlərin keçirilməsi nəzərdə tutuldu.

Cəmi 24 saata yaxın müddətdə regionun siyasi xəritəsi dəyişmişdi.İllərlə Azərbaycan dövlətindən ayrı fəaliyyət göstərən separatçı silahlı struktur artıq əvvəlki hərbi imkanlara malik deyildi. Qarabağda paralel hakimiyyət modelinin dayaqları ciddi şəkildə sarsılmışdı.Bu prosesin siyasi nəticəsi isə sentyabrın 28-də daha aydın göründü.

Samvel Şahramanyanın imzaladığı sənəddə separatçı qurumun bütün dövlət müəssisələrinin və təşkilatlarının buraxılması nəzərdə tutulurdu. Sənəddə 2024-cü il yanvarın 1-dən etibarən "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın mövcudluğuna son qoyulacağı bildirilirdi.Beləliklə, illərlə özünü dövlət kimi təqdim edən separatçı strukturun rəhbəri faktiki olaraq həmin strukturun fəaliyyətinin dayandırılmasını sənədləşdirmiş oldu.

Bu hadisənin mühüm hüquqi tərəfi də var. Şahramanyanın sənədi Azərbaycanın Qarabağ üzərində hüquqi suverenliyini müəyyən edən sənəd deyildi. Azərbaycan ərazisinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış statusu dəyişməmişdi. Qarabağ Azərbaycan ərazisi olaraq qalırdı. Sənədin əhəmiyyəti ondan ibarət idi ki, faktiki mövcud olmuş separatçı idarəçilik qurumu özünün siyasi-institusional fəaliyyətini dayandırdığını elan etmişdi.
Başqa sözlə, həmin sənəd yeni dövlət yaratmırdı, mövcud dövlətin sərhədlərini dəyişmirdi və Azərbaycanın ərazi statusunu müəyyənləşdirmirdi. O, separatçı strukturun özünü ləğv etdiyini elan edən sənəd idi.
Bu fərqi nəzərə almadan hadisələri izah etmək mümkün deyil.

Çünki Qarabağ məsələsinin üç onillik tarixində hüquqi status ilə faktiki idarəçilik arasında ciddi fərq olmuşdu. Beynəlxalq hüquq baxımından Qarabağ Azərbaycanın ərazisi hesab edilirdi, faktiki idarəçilik isə separatçı qurumun əlində idi. 2023-cü ilin sentyabrından sonra məhz bu faktiki idarəçilik də aradan qalxdı.
Bu, Azərbaycanın mövqeyinə görə, dövlət suverenliyinin tam bərpası demək idi.
Hadisələrin simvolik davamı 2023-cü il oktyabrın 15-də yaşandı. Prezident İlham Əliyev Xankəndidə Azərbaycan Dövlət Bayrağını qaldırdı. Eyni gün Xocalı, Əsgəran, Xocavənd və Ağdərə istiqamətlərində də Azərbaycan bayrağının qaldırılması barədə rəsmi məlumat yayıldı.

Bu görüntülər siyasi baxımdan 2020-ci ildən sonra formalaşan prosesin son mərhələsinin simvoluna çevrildi.
Azərbaycan üçün əsas məsələ artıq ərazi üzərində nəzarətin bərpasından sonra həmin ərazilərdə dövlət idarəçiliyinin qurulması, təhlükəsizliyin təmin edilməsi və genişmiqyaslı bərpa prosesinin həyata keçirilməsi idi.
Qarabağda separatçı rejimin dağılması Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin gündəliyini də dəyişdi.
Əvvəlki onilliklərdə danışıqların əsas mövzularından biri Qarabağın statusu idi. 2023-cü ilin sentyabrından sonra isə Azərbaycan Qarabağda ayrıca status məsələsinin gündəlikdən çıxdığını bildirdi.

Beləliklə, danışıqların mərkəzinə iki dövlət arasındakı münasibətlərin normallaşdırılması məsələsi keçdi: sülh müqaviləsi, ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və regional təhlükəsizlik.

Qarabağda separatçı qurumun aradan qalxması bu məsələlərin müzakirəsini də yeni çərçivəyə saldı.
Lakin 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin yalnız hərbi və siyasi nəticələri yox, ciddi humanitar nəticələri də oldu.
Qarabağ ermənilərinin böyük hissəsi bölgəni tərk edərək Ermənistana keçdi. Ermənistan hökuməti həmin günlərdə on minlərlə şəxsin ölkəyə daxil olduğunu açıqladı. Bu proses regionun demoqrafik mənzərəsini ciddi şəkildə dəyişdirdi.
Azərbaycan isə Qarabağ ermənilərinə reinteqrasiya təklif etdiyini və onların hüquqlarının Azərbaycan Konstitusiyası çərçivəsində qorunacağını bildirirdi.

Burada müxtəlif tərəflərin hadisələrin humanitar nəticələrinə dair fərqli mövqeləri mövcuddur. Azərbaycan bu prosesi öz suverenliyinin bərpası və reinteqrasiya çərçivəsində təqdim edir. Ermənistan və bir sıra beynəlxalq təşkilatlar isə Qarabağ ermənilərinin kütləvi köçünü ayrıca humanitar məsələ kimi qiymətləndiriblər. Buna görə də 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin siyasi nəticələri ilə humanitar nəticələrini bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Ərazi bütövlüyü məsələsi bir tərəfdir, əhalinin hüquqları və təhlükəsizliyi isə digər tərəf.
Bu iki istiqamətin paralel şəkildə qiymətləndirilməsi postmünaqişə dövrünün əsas çağırışlarından biridir.
Qarabağda baş verən prosesin regional əhəmiyyəti də böyükdür. Azərbaycan və Ermənistan arasında onilliklər davam edən münaqişə Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik arxitekturasının əsas problemlərindən biri idi. Qarabağda separatçı idarəçiliyin aradan qalxması regiondakı siyasi reallığı dəyişdirdi.

Artıq məsələ yalnız Qarabağın statusundan ibarət deyil. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin hansı prinsiplərlə qurulacağı, sərhədlərin necə müəyyənləşdiriləcəyi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin necə bərpa ediləcəyi və sülh sazişinin hansı mexanizmlərlə həyata keçiriləcəyi əsas gündəliyə çevrildi.

Bununla yanaşı, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri Azərbaycan daxilində də yeni mərhələ yaratdı. Qarabağda bərpa-quruculuq prosesinin miqyası genişləndi. Şəhərlərin və kəndlərin yenidən qurulması, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı, yol və enerji infrastrukturlarının yaradılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Beləliklə, Qarabağ məsələsi "münaqişə zonası" anlayışından "bərpa və reinteqrasiya zonası" anlayışına keçid mərhələsinə daxil oldu

2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələrə tarixi perspektivdən yanaşdıqda bir ardıcıllıq xüsusilə nəzərə çarpır.1990-cı illərdə işğal və separatçı idarəçilik formalaşdı.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri qəbul edildi.
2020-ci ildə Azərbaycan hərbi yolla ərazilərinin böyük hissəsində nəzarəti bərpa etdi.
2023-cü ildə isə Qarabağda qalan separatçı hərbi-siyasi struktur da fəaliyyət qabiliyyətini itirdi.
Sentyabrın 28-də Şahramanyanın imzaladığı sənəd bu son mərhələnin siyasi simvollarından birinə çevrildi.
Bu səbəbdən 19-20 sentyabr hadisələrini yalnız "antiterror əməliyyatı" kimi təqdim etmək də, yalnız Şahramanyanın sənədi ilə izah etmək də kifayət deyil. Bu iki hadisə birlikdə nəzərdən keçirildikdə prosesin mahiyyəti daha aydın görünür.

Antiterror tədbirləri hərbi reallığı dəyişdi.Şahramanyanın sənədi isə separatçı qurumun siyasi-institusional mövcudluğunun başa çatdığını elan etdi.
Xankəndidə Azərbaycan bayrağının qaldırılması isə bu yeni vəziyyətin simvolik ifadəsinə çevrildi.
2023-cü ilin sentyabrında baş verənlər bununla da 30 ildən artıq davam edən Qarabağ münaqişəsinin əvvəlki mərhələsini bağladı.

İndi tarix qarşısında duran əsas məsələ həmin mərhələnin necə qiymətləndirilməsindən daha çox yeni mərhələnin necə qurulmasıdır. Çünki hərbi qarşıdurmanın sona çatması avtomatik olaraq davamlı sülh demək deyil. Davamlı sülh üçün siyasi razılaşmalar, hüquqi mexanizmlər, sərhəd məsələlərinin həlli, qarşılıqlı etimad və regionun iqtisadi inteqrasiyası lazımdır.

Qarabağda separatçı qurumun mövcudluğuna son qoyulması bu baxımdan bir prosesin sonu olmaqla yanaşı, başqa bir prosesin başlanğıcıdır.Bir dövrün əsas sözü "münaqişə" idisə, yeni dövrün əsas sözləri "sülh", "bərpa", "qayıdış", "reinteqrasiya" və "regional əməkdaşlıq" olmalıdır.

Sentyabrın 19-20-də Azərbaycanın keçirdiyi lokal xarakterli antiterror tədbirləri ilə başlayan və sentyabrın 28-də Samvel Şahramanyanın separatçı qurumun buraxılması barədə sənədi ilə siyasi müstəvidə rəsmiləşən proses Qarabağın siyasi tarixində yeni səhifə açdı.Bu səhifənin necə yazılacağı isə artıq yalnız hərbi nəticələrdən deyil, sonrakı siyasi qərarlardan, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyindən və regionda davamlı sülhün təmin edilməsindən asılıdır.

Günay Ağamalı
Milli Məclisin deputatı, Ana Vətən Partiyasının sədri

Telegramda izləyin