Vahid məktəbli forması, milli kimlik və İranın ideoloji təsirləri: Azərbaycanın təhsil təhlükəsizliyinə analitik baxış

Təhsil hər bir dövlətin gələcəyini müəyyən edən strateji sahə olmaqla yanaşı, milli kimliyin qorunması, ictimai şüurun formalaşdırılması və dövlətçilik ənənələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən məktəb mühitində tətbiq olunan qaydalar, o cümlədən vahid məktəbli forması məsələsi yalnız pedaqoji və inzibati çərçivədə deyil, daha geniş sosial və milli təhlükəsizlik kontekstində də təhlil oluna bilər. Azərbaycan kimi mürəkkəb geosiyasi mühitdə yerləşən, qonşu dövlətlərlə münasibətlərində həm əməkdaşlıq, həm də siyasi fikir ayrılıqları yaşayan ölkə üçün təhsilin milli kimliyin qorunmasındakı rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

İranla münasibətlər kontekstində bu məsələ daha həssas xarakter alır. Azərbaycan və İran arasında tarixi, dini, mədəni və iqtisadi əlaqələr mövcud olsa da, iki dövlətin siyasi maraqları, regional prioritetləri və dünyəvilik modelinə yanaşmaları bütün məsələlərdə üst-üstə düşmür. Bu fərqlər təhsil, milli kimlik və ideoloji təsirlər mövzusunun da diqqətlə araşdırılmasını zəruri edir. Bununla belə, İranın Azərbaycan məktəblərinə və ya şagirdlərinə konkret müdaxiləsi barədə nəticə çıxarmaq üçün yoxlanılmış faktlar və etibarlı sübutlar tələb olunur. Analitik yanaşma ehtimalları sübut olunmuş fakt kimi təqdim etməyi deyil, mümkün risklərin mexanizmlərini və onlara qarşı institusional dayanıqlılığın yollarını müəyyənləşdirməyi nəzərdə tutur.
Məsələnin əsas mahiyyəti vahid məktəbli formasının özü deyil, məktəbin hansı dəyərlər sistemini formalaşdırmasıdır. Məktəb milli kimliyin, dövlətçilik düşüncəsinin və vətəndaş məsuliyyətinin inkişaf etdiyi əsas institutlardan biridir. Əgər təhsil sistemi şagirdlərə milli tarixini, konstitusion quruluşunu, dilini və mədəni irsini dərindən öyrətməkdə zəiflik nümayiş etdirirsə, yaranan boşluqlar müxtəlif ideoloji mənbələrin təsiri üçün əlverişli zəminə çevrilə bilər. Bu, yalnız İranla bağlı ehtimal olunan təsirlərə deyil, müxtəlif xarici dövlətlərin, siyasi və dini şəbəkələrin, eləcə də rəqəmsal platformalarda yayılan təbliğat məzmunlarının təsir imkanlarına aiddir.

Vahid məktəbli forması bu kontekstdə məktəb intizamının və ümumi institusional kimliyin görünən elementlərindən biri kimi çıxış edə bilər. Eyni geyim qaydası şagirdlər arasında sosial fərqlərin zahiri nümayişini müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırır, məktəbə mənsubiyyət hissini gücləndirir və ümumi davranış standartlarının formalaşmasına kömək edə bilər. Lakin bu təsirin sərhədlərini düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır. Vahid forma ideoloji təhlükəsizliyin təminatı deyil, yalnız daha geniş təhsil siyasətinin tərkib hissəsi ola biləcək inzibati və simvolik vasitədir. Onun milli şüurun möhkəmlənməsinə real töhfəsi məktəbdə tədris olunan məzmunla və formalaşdırılan düşüncə tərzi ilə müəyyən edilir.

İran amili ilə bağlı analitik müzakirədə əsas suallardan biri dini kimliklə milli kimlik arasındakı münasibətin necə qurulmasıdır. Azərbaycan dünyəvi dövlət modelinə malikdir və onun təhsil sistemi konstitusion prinsiplərə, elmi dünyagörüşünə, milli qanunvericiliyə və bütün vətəndaşların hüquq bərabərliyinə əsaslanmalıdır. Dini dəyərlər və inanclar cəmiyyətin sosial-mədəni həyatının bir hissəsi olsa da, dövlət təhsilinin məzmunu hər hansı xarici siyasi-dini mərkəzin ideoloji prioritetlərindən asılı olmamalıdır. Bu prinsip İranla münasibətlərə də, digər dövlətlərin və ideoloji qurumların mümkün təsirlərinə də eyni şəkildə tətbiq edilməlidir.

Burada mühüm fərq nəzərə alınmalıdır: dini mənsubiyyətin özü xarici müdaxilənin sübutu deyil. Eyni zamanda, dini və ya siyasi məzmunun arxasında dayanan konkret təşkilatların fəaliyyəti də yalnız mənşəyinə görə deyil, real məqsədləri, metodları və hüquqi çərçivəyə münasibəti əsasında qiymətləndirilməlidir. Əks halda milli təhlükəsizlik məsələsinin əsassız şübhələrə və sosial qütbləşməyə çevrilməsi riski yaranar. Dövlətin vəzifəsi müəyyən dini və ya etnik qrupları hədəfə almaq deyil, təhsil məkanını siyasi manipulyasiyadan qorumaq və bütün şagirdlərin müstəqil düşünmə imkanlarını təmin etməkdir.

Vahid məktəbli formasının tərəfdarları onun şagirdlər arasında zahiri fərqləri azaltmasını və ümumi intizamı gücləndirməsini əsas arqument kimi irəli sürürlər. Bu arqumentlərin müəyyən sosial əsası var. Geyim üzərindən rəqabətin zəifləməsi məktəbdə sosial müqayisələrin azalmasına kömək edə bilər. Bununla belə, məktəbli forması uşaqların düşüncə tərzini, siyasi baxışlarını və ya milli kimliyini avtomatik şəkildə dəyişdirmir. Şagirdin ideoloji dayanıqlılığı geyimindən deyil, aldığı biliklərin keyfiyyətindən, ailə mühitindən, müəllimlərin peşəkarlığından və informasiya savadlılığından daha çox asılıdır.

Məhz buna görə də vahid forma ilə bağlı qərarlar daha geniş təhsil təhlükəsizliyi strategiyasının əvəzi kimi təqdim edilməməlidir. Əgər məqsəd xarici təbliğatın və manipulyativ informasiya təsirlərinin qarşısını almaqdırsa, məktəblərdə media savadlılığının gücləndirilməsi, tarixi hadisələrin mənbələr əsasında təhlili, şagirdlərdə faktla iddianı fərqləndirmək bacarığının inkişaf etdirilməsi və konstitusion biliklərin artırılması prioritet olmalıdır. Şagird müxtəlif informasiya mənbələrini müqayisə etməyi, müəllifin məqsədini müəyyənləşdirməyi və emosional çağırışlarla faktiki sübutları ayırmağı bacarmalıdır. Bu bacarıqlar xarici təsirlərə qarşı uzunmüddətli və dayanıqlı müdafiə mexanizmi yaradır.

Məsələnin digər strateji tərəfi milli tarix və dil təhsilidir. Azərbaycan dilinin, milli ədəbiyyatın, dövlətçilik tarixinin və mədəni irsin sistemli şəkildə öyrədilməsi şagirdlərin öz kimliklərini daha dərindən dərk etməsinə imkan yaradır. Lakin milli kimliyin möhkəmləndirilməsi yalnız başqa dövlətlərin təsirlərinə qarşı müdafiə kimi başa düşülməməlidir. Bu, eyni zamanda cəmiyyətin öz tarixini, mədəniyyətini və dövlətçilik ənənələrini şüurlu şəkildə mənimsəməsi, onları müasir elmi və ictimai düşüncə ilə uzlaşdırması prosesidir.

Vahid məktəbli formasının tətbiqində sosial ədalət məsələsi də strateji əhəmiyyət daşıyır. Əgər forma ailələr üçün əlavə maliyyə yükü yaradırsa, onun tətbiqi zamanı şagirdlərin maddi vəziyyəti nəzərə alınmırsa və ya qaydalar sərt inzibati cəzalar vasitəsilə icra edilirsə, gözlənilən müsbət nəticələrin əvəzinə narazılıq yarana bilər. Milli birlik və məktəbə mənsubiyyət hissi məcburi zahiri eyniliklə deyil, ədalətli münasibət, bərabər imkanlar və qarşılıqlı hörmətlə möhkəmlənir. Buna görə də forma münasib qiymətə əlçatan olmalı, keyfiyyət və rahatlıq tələblərinə cavab verməli, sosial həssas ailələr üçün dəstək mexanizmləri nəzərdə tutulmalıdır.
Daha sərt analitik qiymətləndirmə belə bir nəticəyə gətirir: vahid məktəbli forması milli təhlükəsizlik siyasətinin əsas aləti deyil və onun təsir imkanlarını şişirtmək yanlış olardı. Dövlətin təhsil məkanında mövqeyini möhkəmləndirən əsas amillər məktəbin intellektual nüfuzu, müəllimin peşəkarlığı, tədris proqramlarının keyfiyyəti, tarixi və vətəndaşlıq biliklərinin səviyyəsi, eləcə də şagirdlərin müstəqil düşünmək qabiliyyətidir. Xarici ideoloji təsirlərə qarşı ən dayanıqlı müdafiə qadağaların və zahiri simvolların sayını artırmaq deyil, gənclərin manipulyasiyanı tanımaq və faktlar əsasında qərar vermək bacarığını inkişaf etdirməkdir.

İranla bağlı mümkün təsirlərin qiymətləndirilməsi də bu prinsiplərə əsaslanmalıdır. Konkret müdaxilə iddiaları mövcud olduqda onların mənbəyi, məqsədi, yayılma kanalları və hüquqi əhəmiyyəti araşdırılmalıdır. Sübut olunmamış iddiaların ümumiləşdirilməsi isə həm analitik obyektivliyi zəiflədir, həm də cəmiyyətdə əsassız qarşıdurma yarada bilər. Azərbaycanın milli maraqlarının qorunması emosional ittihamlardan daha çox institusional gücə, keyfiyyətli təhsilə, hüququn aliliyinə və ictimai məlumatlılığa söykənməlidir.

Vahid məktəbli forması məktəbdə nizam-intizamı, kollektiv mənsubiyyət hissini və sosial fərqlərin zahiri təsirinin azalmasını dəstəkləyə bilən vasitədir. Lakin İran və ya digər xarici aktorlarla bağlı mümkün ideoloji risklərin qarşısını almaq üçün təkcə forma siyasətinə əsaslanmaq kifayət etmir. Əsas məsələ Azərbaycan məktəbinin milli kimliyi şüurlu şəkildə mənimsəyən, dünyəvi dövlət prinsiplərini anlayan, milli maraqları dərk edən və eyni zamanda müxtəlif informasiya mənbələrini tənqidi qiymətləndirə bilən vətəndaş yetişdirmək qabiliyyətidir. Dövlətin təhsil təhlükəsizliyi də məhz bu intellektual və institusional dayanıqlılıq üzərində qurulmalıdır.

Leyla Məmmədova
Folklor İnstitutunun Folklor və yazılı ədəbiyyat şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru

Telegramda izləyin